F-4 Phantom II؛ جت های جنگنده آمریکایی در عمق پایگاه های زیرزمینی نیروی هوایی ایران

چند روز پیش بود که سردار سرلشکر پاسدار محمد باقری رئیس ستاد کل نیرو‌های مسلح و امیر سرلشکر سید عبدالرحیم موسوی فرمانده کل ارتش جمهوری اسلامی از پایگاه هوایی زیرزمینی عقاب ۴۴ متعلق به ارتش جمهوری اسلامی ایران دیدن کردند، خبری که بازتاب بسیاری زیادی در رسانه های داخلی و خارجی داشت. این پایگاه یکی از اولین ها در نوع خود است که فضای کافی برای جت های جنگنده، بمب افکن و پهپادها را دارد.

پایگاه عقاب 44 تنها یکی از پایگاه های زیرزمینی نیروی هوایی ارتش است که در عمق زمین برای حفاظت در مقابل حملات هوایی و بمب های سنگرشکن ساخته شده است. بمب های سنگرشکن ایالات متحده مانند  GBU-57A/B با وزن 14,000 کیلوگرم و کلاهک انفجاری با قدرت بالای 2,400 کیلوگرمی خود قدرت نفوذ 60 متری در بتن تقویت شده پیش از انفجار دارند اما ظاهراً پایگاه هوایی زیرزمینی عقاب 44 و پایگاه های مشابه آن در عمق بیش از صد متری زمین و در مناطق کوهستانی ساخته شده اند.

چیزی که در تصاویر ویدیوهای منتشر شده از پایگاه زیرزمینی عقاب 44 خودنمایی می کرد، جنگنده های قدیمی   F-4 Phantom بود که در داخل تونل های این پایگاه و بیرون از آن به حرکت درآمدند. نمایش این جنگنده ها در این تصاویر با واکنش های متفاوتی از سوی کاربران در شبکه های اجتماعی روبرو شده است. جنگنده های F-4 پیش از پیروزی انقلاب اسلامی از ایالات متحده خریداری شده و پرتعدادترین جت جنگنده مورد استفاده نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران است و برآورد می شود که حدود 60 فروند از آن ها در خدمت نیروی هوایی ارتش قرار دارند.

F-15 EX؛ جدیدترین و پیشرفته‌ترین نسل جنگنده اف ۱۵ که اسراییل خواستار دریافت آن است

علیرغم تهدیدها و قدیمی بودن این جنگنده ها، نیروی هوایی ارتش مدعی است که توانسته جنگنده F-4 را بارها روزآمد کرده و سر پا نگه دارد که شامل موشک های ضد کشتی و سلاح های بومی است. اما جنگنده F-4 Phantom II چه قابلیت ها و تاریخچه ای دارد؟

جنگنده F-4 Phantom II

F-4 Phantom II در ابتدا در سال 1958 به عنوان یک جنگنده سنگین با قابلیت پرواز در همه شرایط آب و هوایی توسط کمپانی McDonnell Douglas طراحی و ساخته شد. با دو موتور قدرتمند General Electric J79 و دو سرنشین، این جنگنده سریع و سنگین نشان داده که سازگاری بالایی با جنگ های هوایی دارد. بدین ترتیب F-4 می تواند نقش یک جنگنده-بمب افکن، سرکوب کننده دفاع هوایی، تجسسی و نقش پشتیبانی هوایی نزدیک را داشته باشد و البته توان حمل سلاح های تاکتیکی هسته ای را نیز داراست.

این جنگنده مشهور در چندین نبرد شرکت داشته است، از جمله در جنگ ویتنام در خدمت نیروی هوایی، نیروی دریایی و تفنگداران ویژه دریایی ایالات متحده و البته در جنگ خلیج فارس. در سرویس خارج از ایالات متحده نیز F-4 در جنگ فرسایشی توسط نیروی هوایی اسراییل و در جنگ های یوم کیپور در سال 1973، در جنگ ایران و عراق توسط نیروی هوایی ایران به کار گرفته شد. جنگنده Attrition در ویتنام موفق به نابود کردن 165 هواپیمای دشمن شد و اسراییلی ها و ایرانی ها نیز به ترتیب 19و 18 جنگنده دشمن را به کمک آن ساقط کردند.

Phantom II در دوران خدمتش القاب بسیاری را به دست آورد که بیشتر به خاطر شکل بزرگ، شکل زمخت، دماغه حبابی و لبه های ناهموارش بود. این القاب شامل Flying Brick به معنای آجر پرنده، Snoopy به معنای دماغ گنده، گراز، دو برابر زشت، سورتمه سربی، سورتمه آهنی بزرگ، مشت زن سنت لوییس و پیشروترین منتشر کننده قطعات میگ جهان بود که آخرین لقب به خاطر تعداد زیادی فرونده میگ روسی که توسط این جنگنده ساقط شده بودند به آن داده شد. بیش از 5,000 فروند از این جت توسط ایالات متحده ساخته شده و در اختیار نیروی هوایی این کشور و متحدانش قرار گرفت و تولید آن بالاخره در سال 1985 به پایان رسید. خدمت جنگنده F-4 در سال 1996 در نیروی هوایی ارتش ایالات متحده به پایان رسید اما امروز به عنوان یک پهپاد آموزشی به فعالیت خود ادامه می دهد.

۱۱ مورد از بهترین جت های جنگنده روسیه؛ از Sukhoi Su-35 تا Mikoyan MiG-31

QF-4 یک پهپاد سرنشین دار انتخابی است که برای آموزش خلبانان جنگنده در نبردهای هوا به هوا به کار می رود و بیشتر نقش طعمه های آزمایشی را دارد. البته نیروی هوایی ایالات متحده در حال جایگزینی این پهپادها با پهپادهای QF-16 است که نسخه های پهپادی هواپیماهای بازنشسته شده F-16 فالکون هستند.

تاریخچه F-4 Phantom II

F-4 Phantom II یک جت رهگیر سوپرسونیک دوربرد است که در سال 1961 وارد سرویس نیروی هوایی ایالات متحده شد و یک سال بعد توسط نیروی دریایی و تفنگنداران ویژه دریایی نیز پذیرفته شد. این جنگنده اولین پرواز خود را در 27 می 1958 انجام داد و در سال 1996 بازنشسته شد. آلمان و ژاپن نیز به ترتیب در سال های 2013 و 2016 جنگنده های F-4 Phantom II خود را بازنشسته کردند. به طور دقیق، تولید جنگنده F-4 از سال 1958 تا 1981 ادامه داشته و در این مدت 5195 فروند از آن تولید شد که باعث شد پرتولیدترین هواپیمای نظامی سوپرسونیک ایالات متحده در تاریخ باشد که نقش مهمی در دوران جنگ سرد داشت.

سرعت فانتوم سنگین وزن به بیش از 2.2 ماخ می رسد و می تواند بیش از 8400 کیلوگرم سلاح را روی 9 نقطه سخت بیرونی اش شامل موشک های هوا به هوا، موشک های هوا به زمین و انواع بمب ها حمل کند. این جنگنده در ابتدا بدون توپ داخلی طراحی شده بود و بعدها توپ چرخان M61 Vulcan در آن به کار گرفته شد. این جنگنده در سال 1959 توانست 15 رکورد جهان را به نام خود ثبت کند که شامل رکورد بیشترین سرعت و بیشتری ارتفاع پروازی بود.

بررسی تحولات ۶ نسل جنگنده ها در طور تاریخ جنگ های هوایی؛ از نسل اول تا نسل پنجم

F-4 در دوران جنگ ویتنام و دهه 1970 و 1980 بخش بزرگی از ستون فقرات نیروی هوایی ایالات متحده را تشکیل می داد و آرام آرام با جنگنده های مدرن تری مانند F-15 Eagle و F-16 Fighting Falcon در نیروی هوایی، F-14 Tomcat در نیروی دریایی و F/A-18 Hornet در نیروی دریایی و نیروهای تفنگدار ویژه دریایی ایالات متحده جایگزین شد.

در جنگ اول خلیج فارس، از F-4 Phantom II برای عملیات های شناسایی و سرکوب کردن سیستم های دفاع هوایی دشمن استفاده شد و در نهایت در سال 1996 از سرویس خارج شد. همچنین F-4 در اختیار 11 مشتری خارجی نیز قرار گرفت. فانتوم های اسراییلی در جنگ های مختلف با کشورهای عربی به کار گرفته شدند و ایران نیز از ناوان بزرگ فانتوم های خود در جنگ با عراق استفاده کرد. در سال 2021، و 63 سال پیش از اولین پروازش، فانتوم F-4 هنوز در نیروی هوایی ایران، کره جنوبی، یونان و ترکیه در سرویس بود.

ایران و F-4 Phantom

در دهه 1960 و 1970 که ایالات متحده و ایران متحد یکدیگر به شمار می رفتند، آمریکا 225 فروند جنگنده اف-4 از نسخه های F-4D, F-4E و RF-4E را به شاه ایران فروخت و بدین ترتیب ایران به دومین مشتری خارجی دارنده بزرگ ترین ناوگان جنگنده های اف-4 تبدیل شد. ایران در عملیات شمشیر سوزان از این جنگنده استفاده کرد که در آن دو فروند جنگنده F-4 ایرانی به سایت رآکتور هسته ای اوسیراک عراق در نزدیکی بغداد حمله کردند. همچنین یک سال بعد از عملیات شمشیر سوزان، هشت فروند جنگنده F-4 در عملیات ملقب به حمله به اچ 3 به پایگاه هوایی بزرگی به همین نام در غرب عراق حمله کردند که به نابودی کامل و صدمه دیدن جنگنده های عراقی بسیاری منجر شد بدون اینکه ایرانی ها تلفاتی را متحمل شوند.

در سال 1984 (1363)، دو جنگنده عربستان سعودی، دو جنگنده ایرانی اف-4 را ساقط کردند. خلبانان سعودی در این حمله از هواپیماهای F-15 استفاده کرده و از موشک های هوا به هوا برای ساقط کردن دو جنگنده ایرانی استفاده کردند. عربستان مدعی بود که این جنگنده های ایرانی به حریم هوایی این کشور در منطقه خلیج فارس و در نزدیکی جزیره العربیه تجاوز کرده اند. گفته می شود که ایران هنوز 62 فروند از این جنگنده را عملیاتی دارد که در نسخه های متفاوتی بوده و در پایگاه های هوایی بندرعباس، بوشهر، کنارک (چابهار) و همدان مستقر هستند.

۹ فروند از قدیمی ترین جت های جنگنده که هنوز در سرویس هستند؛ از F-15 تا MiG-21

اسراییل نیز بین 212 تا 222 فروند جنگنده F-4 از ایالات متحده دریافت کرد. آخرین جنگنده اسراییلی F-4 در سال 2004 بازنشسته شد.

رکوردهای جهانی جنگنده F-4

برای نشان دادن قابلیت های جنگنده جدید ایالات متحده در آن زمان، نیروی دریایی این کشور یک سری پروازهای رکوردشکن را با Phantom به نمایش گذاشت. روی هم رفته، فانتوم 16 رکورد جهانی را به نام خود ثبت کرد که پنج مورد از رکوردهای سرعت آن همچنان پابرجا ماند تا اینکه F-15 Eagle در سال 1975 از راه رسید و این رکوردها را تغییر داد.

• در دسامبر 1959 بود که نسخه اولیه اف-4 با نام XF4H-1 توانست حرکت موسوم به zoom climb را با رکورد 30,040 متر انجام دهد که رکورد جهان را شکست. سپس خلبان سرعت جنگنده خود را به 2.5 ماخ افزایش داده و در زاویه 45 درجه تا ارتفاع 90,000 پایی (27,430 متری) بالا رفت. سپس موتورها را خاموش کرده و 70,000 پا از ارتفاع خود را از دست داد، در ارتفاع 20,000 پایی، خلبان دوباره موتورها را روشن کرده و پرواز نرمال خود را از سر گرفت.
• در اوایل سپتامبر 1960، نسخه F4H-1 این جنگنده توانست به سرعت متوسط 1,958 کیلومتر بر ساعت در یک مسیر 500 کیلومتری در یک مسیر دایره ای برسد.
• در اواخر سپتامبر 1960، نسخه F4H-1F توانست به سرعت 1,390 کیلومتر بر ساعت در یک مسیر دایره ای 100 کیلومتری برسد.
• در می 1961، به مناسبت پنجاهمین سالگرد تاسیس بال هوایی نیروی دریایی، چندین فروند فانتوم پروازی در طول ایالات متحده را در کمتر از سه ساعت انجام دادند که با چند بار سوختگیری در آسمان همراه بود و سریع ترین آن ها توانست این مسافت را با سرعت متوسط 1,400 کیلومتر بر ساعت طی 2 ساعت و 47 دقیقه طی کند.
• در آگوست 1961، یک فروند F4H-1F Phantom II در یک مسافت پنج کیلومتری و در ارتفاع 38 متری به سرعت متوسط 1,452 کیلومتر بر ساعت رسید.
• در نوامبر 1961، یک نسخه روزآمد شده فانتوم توانست رکورد مطلق جهانی متوسط سرعت در یک مسافت بیش از 32 کیلومتری مستقیم را با سرعت 1,606 کیلومتر بر ساعت به ثبت برساند.
• در دسامبر 1961 یک فانتوم دیگر توانست رکورد دیگری را در زمینه ارتفاع پروازی مداوم با ارتفاع 66,444 پا (20,252 متر) به ثبت برساند.

گرانقیمت ترین جنگنده های مدرن جهان؛ از MiG-35 روسی تا F-22 Raptor آمریکایی

ویژگی های F-4 Phantom II

• کمپانی سازنده: McDonnell Douglas
• کشور سازنده: ایالات متحده
• تاریخ تولید: از 1958 تا 1981
• قیمت: 16.4 میلیون دلار
• موتورها: دو موتور توربوجت General Electric J79-GE-17A
• قدرت موتور: 17,900 پوند نیرو
• حداکثر سرعت کروز: 2,371 کیلومتر بر ساعت
• برد پروازی: 2815 کیلومتر
• سقف پروازی: 62,000 فوت
• نرخ ارتفاع گرفتن: 41300 پا در دقیقه، 210 متر در ثانیه
• باند پروازی لازم در هنگام بلند شدن: 1,370 متر
• باند پروازی لازم در هنگام فرود آمدن: 1,120 متر
• حداکثر وزن هنگام بلند شدن: 28030 کیلوگرم
• حداکثر وزن هنگام فرود آمدن: 16706 کیلوگرم
• حداکثر محموله: 8500 کیلوگرم
• ظرفیت باک: 12624 لیتر
• طول بیرونی: 19.2 متر
• ارتفاع دم: 5 متر
• طول بال ها/شعاع روتور: 11.7 متر