روی تاریک شطرنج؛ از مسموم‌کردن رقبا تا ترفندهای کثیف و رسوایی‌های تکان‌دهنده

شطرنج همواره به‌عنوان بازی نخبگان و ذهن‌های تحلیل‌گر شناخته می‌شود، اما دنیای این بازی هم کم جنجال و رسوایی نداشته است. از اتهام‌های عجیب درباره تقلب با ابزارهای غیرمنتظره گرفته تا پرونده‌های مسمومیت، سوءاستفاده جنسی و مرگ‌های بحث‌برانگیز، این بازی فکری در طول سالیان چهره‌ای کاملاً متفاوت از خود نشان داده است.

رقابت مگنوس کارلسن و هانس نیمن

یکی از معروف‌ترین این ماجراها، پرونده‌ای است که به «تئوری اسباب‌بازی جنسی» شهرت پیدا کرد و حالا در مستند تازه نتفلیکس با عنوان ناگفته‌ها: رفقای شطرنج (Untold: Chess Mates) دوباره در مرکز توجه قرار گرفته است. این مستند بر رقابت میان مگنوس کارلسن، استادبزرگ نروژی و نفر اول جهان، و هانس نیمن، شطرنج‌باز جوان آمریکایی، تمرکز دارد. رقابتی که در سال ۲۰۲۲ و در جریان مسابقات سینکفیلد کاپ در سنت‌لوئیس میزوری، به اوج رسید و با اتهام عجیب تقلب، جامعه آرام شطرنج را به‌شدت تکان داد.

پیش‌زمینه اختلاف میان مگنوس کارلسن و هانس نیمن به رشد شطرنج‌بازان اینفلوئنسر و استریمرها برمی‌گردد. چهره‌هایی که در سال‌های اخیر، به‌ویژه در دوران همه‌گیری کرونا و پس از آن، با کمک پلتفرم‌هایی مانند توییچ، محبوبیت زیادی به‌دست آوردند. موفقیت سریال گامبی وزیر (The Queen’s Gambit) در سال ۲۰۲۰ هم به این موج شتاب بیشتری داد.

نیمن پس از آن‌که در ۱۷ سالگی و در ژانویه ۲۰۲۱ به عنوان استادبزرگ رسید، در ادامه مسابقات جهانی اوپن شطرنج در فیلادلفیا را هم برد. یک سال بعد، در اوت ۲۰۲۲، او موفق شد مگنوس کارلسن را در مسابقات FTX Crypto Cup شکست دهد. نیمن پس از آن برد، در مصاحبه بعد از مسابقه فقط گفت: «شطرنج خودش حرف می‌زند» و بعد محل را ترک کرد. او سه بازی بعدی را باخت.

ماه بعد، این دو بار دیگر در سنت‌لوئیس برابر هم قرار گرفتند. کارلسن که ۱۵ سال نفر اول جهان بود، در مستند نتفلیکس می‌گوید از حرف‌های نیمن در مراسم افتتاحیه عصبانی شده بود؛ جایی که شطرنج‌باز آمریکایی گفته بود آماده است تا قهرمان نروژی را «جایگزین» کند. کارلسن این حرف را «کاملاً توهم‌آمیز» توصیف کرده است.

در جریان دیدار سه‌گانه آن‌ها، کارلسن به این نتیجه رسید که نیمن ۱۹ ساله در حال تقلب است. او پس از آن‌که به برگزارکنندگان گفت باور دارد حریف نوجوانش با نوعی فناوری رایانه‌ای کمک می‌گیرد، مسابقه را ترک کرد و در ادامه هم تصویری کنایه‌آمیز از ژوزه مورینیو، سرمربی فوتبال، منتشر کرد که به خبرنگاری می‌گوید: «اگر حرف بزنم، دردسر بزرگی درست می‌شود.»

اتهام عجیب تقلب و دعوی ۱۰۰ میلیون دلاری

پس از این اتفاق، شایعه‌ای عجیب و بسیار نامعمول در فضای مجازی پخش شد؛ این‌که نیمن از مهره‌های مقعدی کنترل‌شونده از راه دور استفاده کرده و این وسیله با لرزش، حرکت‌های بعدی را به او منتقل می‌کرده است. این روایت به‌سرعت وایرال شد و ایلان ماسک هم با توییتی که بعداً حذف شد، به آن دامن زد.

سایت پرنفوذ Chess.com پس از بررسی اعلام کرد که نیمن «احتمالاً» در بیش از ۱۰۰ بازی آنلاین تقلب کرده است. نیمن در مستند می‌پذیرد که در بازی‌های آنلاین زمانی که «۱۲ یا ۱۳ ساله» بوده تقلب کرده، اما اضافه می‌کند که تعداد این بازی‌ها ۹ مسابقه بوده و بعدتر هم «حدود ۱۶ سالگی، شاید در ۲۰ تا ۳۰ بازی» چنین کاری کرده است.

با این حال، او به‌صراحت تأکید می‌کند که هرگز در مسابقات حضوری یا همان بازی‌های روی صفحه واقعی تقلب نکرده است. نیمن در واکنش به این اتهام‌ها، در سال ۲۰۲۳ علیه مگنوس کارلسن، Chess.com و هیکارو ناکامورا، پربیننده‌ترین پخش‌کننده اینترنتی مسابقات شطرنج، شکایت افترا به ارزش ۱۰۰ میلیون دلار مطرح کرد. این پرونده در نهایت خارج از دادگاه حل‌وفصل شد.

سلفی جنجالی

مگنوس کارلسن به‌تازگی هم به‌خاطر ماجرایی دیگر خبرساز شد؛ این‌بار بر سر یک سلفی. آلوآ نورمان، بازیکن قزاق، پیش از مسابقه‌شان در جشنواره شطرنج گرنکه در شهر کارلسروهه آلمان، از قهرمان پنج‌باره جهان درخواست عکس کرد.

کارلسن هم پذیرفت و با لبخند برای دوربین ژست گرفت، اما بلافاصله بعد از آن به سمت داور مسابقه رفت و گزارش داد که حریفش هنوز تلفن همراهش را همراه دارد.

دردسرهای دستشویی

یکی دیگر از رسوایی‌های شناخته‌شده شطرنج به مسابقات اوپن دبی در سال ۲۰۱۵ برمی‌گردد. در آن مسابقات، تیگران ال پطروسیان به رفت‌وآمدهای مکرر حریف گرجستانی خود، گایوز نیگالیدزه، به دستشویی مشکوک شد.

پطروسیان داور را در جریان گذاشت و داور هم دستور بازرسی سرویس بهداشتی را صادر کرد. در آن‌جا یک تلفن همراه زیر دستمال توالت پنهان شده بود. نیگالیدزه گفت این گوشی متعلق به او نیست، اما مسئولان روی آن دستگاه یک برنامه شبکه اجتماعی پیدا کردند که به نام خود او ثبت شده بود. افزون بر این، روی گوشی یک اپلیکیشن شطرنج در حال تحلیل حرکت‌های بازیکنان بود و به او برای تنظیم بهتر راهبردش کمک می‌کرد.

پس از این افشاگری، نیگالیدزه عنوان استادبزرگی خود را از دست داد و سه سال از حضور در مسابقات محروم شد. نکته طعنه‌آمیز این‌جا بود که پنج سال بعد، خود تیگران پطروسیان ارمنی از سوی Chess.com به‌دلیل تقلب در جریان پیروزی تیمش در لیگ حرفه‌ای شطرنج مقابل وسلی سو، به‌طور مادام‌العمر محروم شد. دلیل این تصمیم، مشکوک‌شدن به نگاه‌کردن‌های مکرر او به بیرون از صفحه نمایش بود.

پطروسیان در واکنش، متنی تند و کودکانه در فضای آنلاین علیه وسلی سو منتشر کرد و نوشت: «تو بزرگ‌ترین بازنده‌ای هستی که در عمرم دیده‌ام! وقتی من بازیکنانی خیلی قوی‌تر از تو را می‌بردم، تو هنوز پوشکت را خیس می‌کردی!»

خواهران بوتز و جنجال‌های شطرنج اینفلوئنسری

الکساندرا بوتز و آندریا بوتز، دو خواهر مشهور و پرطرفدار، با تبدیل‌شدن به دو نفر از محبوب‌ترین اینفلوئنسرهای شطرنج، فضای این رشته را به‌طور محسوسی دگرگون کرده‌اند. آن‌ها نزدیک به دو میلیون دنبال‌کننده در اینستاگرام دارند و کانال‌های BotezLive در توییچ و یوتیوب هر کدام بیش از یک میلیون دنبال‌کننده دارند و از بزرگ‌ترین کانال‌های شطرنج در هر دو پلتفرم به‌شمار می‌روند.

الکساندرا، که عنوان استاد فیده زنان را دارد، از شش‌ سالگی شطرنج بازی کرده و علاوه بر نمایندگی کشور زادگاهش کانادا، در ۱۵ سالگی مسابقات دختران آمریکا را هم برده است. این دو خواهر در سال ۲۰۲۳ در فهرست ۳۰ فرد زیر ۳۰ سال فوربز در بخش بازی‌ها قرار گرفتند و نامشان در میان ۲۰ تولیدکننده محتوای اثرگذار مجله رولینگ استون هم دیده شد.

با این حال، همه با محتوای آن‌ها موافق نبوده‌اند. در ژانویه ۲۰۲۱، الکساندرا بوتز با انتقاد هیکارو ناکامورا، استادبزرگ معروف ژاپنی-آمریکایی، روبه‌رو شد. ناکامورا می‌گفت استریم‌کردن این دو خواهر در بخش Just Chatting توییچ، به‌جای بخش کم‌مخاطب‌تر Chess، به جامعه شطرنج آسیب می‌زند.

در دسامبر همان سال نیز آن‌ها به‌خاطر اظهارنظرهایی که از آنها چنین برداشت شد که از استفاده ادعایی دبی از برده‌داری در جریان برگزاری مسابقات قهرمانی جهان در امارات دفاع می‌کنند، با موجی از واکنش‌های منفی روبه‌رو شدند.

اتهام مسموم‌کردن رقیب با جیوه

آمینا اباکارووا، شطرنج‌باز روس، در سال ۲۰۲۴ با اتهامی بسیار سنگین روبه‌رو شد. او متهم شد که برای پیروزی در یک تورنمنت در روسیه، رقیبش را با جیوه مسموم کرده است.

اومایگانات عثمانوا، حریف او، هنگام بازی در مسابقات قهرمانی شطرنج داغستان در جنوب روسیه از حال رفت و بررسی پزشکی نشان داد که مسموم شده است. تصاویر دوربین مداربسته محل مسابقه نشان می‌داد که اباکارووا ظاهراً ماده‌ای را که گمان می‌رفت همان ماده سمی باشد، روی صفحه‌ای که عثمانوا قرار بود پشت آن بنشیند پخش کرده است.

در این تصاویر، او دیده می‌شود که پودری خاکستری‌رنگ را روی صفحه چوبی می‌ریزد و با یکی از مهره‌ها آن را پخش می‌کند. با این حال، اباکارووا به‌طور رسمی متهم نشد، زیرا بازرسان به این نتیجه رسیدند که آسیب‌های واردشده به قربانی آن‌قدر جدی نبوده که پرونده کیفری شکل بگیرد و برای سلامتی او پیامد ماندگاری به‌جا نمانده است.

عثمانوا در گفت‌وگو با رسانه‌های روسی با خشم گفته بود: «من را برای معاینه پزشکی فرستادند و چون پیامد یا جراحت جسمی وجود نداشت، پرونده تشکیل نشد. روشن است که در چنین پرونده‌ای جراحت جسمی وجود ندارد. موضوع این بود که من یک ماده سمی را تنفس کردم.»

مرگ تراژیک دنیل نارودیتسکی و سایه اتهام‌ها

مرگ تراژیک دنیل نارودیتسکی ۲۹ ساله در اکتبر ۲۰۲۵، جامعه شطرنج را شوکه کرد. این استادبزرگ آمریکایی یکی از شناخته‌شده‌ترین ستاره‌های دوران رونق شطرنج پس از کرونا بود. او در یوتیوب و توییچ در مجموع ۸۰۰ هزار دنبال‌کننده داشت و تنها چند ماه پیش از مرگش، قهرمان مسابقات برق‌آسای آمریکا شده بود.

پیکر او را الکساندر بورتنیک، استادبزرگ همکارش، و پیتر جیاناتوس، بنیان‌گذار مرکز شطرنج شارلوت که نارودیتسکی در آن سرمربی بود، روی مبل آپارتمانش در کارولینای شمالی پیدا کردند.

در بدن او متانول و آمفتامین، همراه با مسکن گیاهی کراتوم، پیدا شد، اما بررسی پزشکی قانونی نتیجه گرفت که نارودیتسکی احتمالاً بر اثر آریتمی قلبی ناشی از یک بیماری التهابی تشخیص‌داده‌نشده جان باخته است. بیماری‌ که بیشتر ریه‌ها را درگیر می‌کند، اما می‌تواند قلب را هم تحت تأثیر قرار دهد.

این بازیکن در ماه‌های قبل زیر فشار اتهام‌های تقلبی قرار داشت که ولادیمیر کرامنیک، قهرمان پیشین جهان، مطرح کرده بود. نارودیتسکی این اتهام‌ها را همواره رد می‌کرد و هیچ‌گاه نیز مدرکی برای آن‌ها ارائه نشد.

پس از مرگ نارودیتسکی، کرامنیک به خانواده او تسلیت گفت، اما این ادعا را که آن اتهام‌ها در این تراژدی نقش داشته‌اند نپذیرفت و گفت خودش و خانواده‌اش با موجی از تهدید به مرگ روبه‌رو شده‌اند.

رسوایی سوءاستفاده جنسی

روی تاریک شطرنج در جریان آن‌چه به لحظه MeToo این رشته معروف شد، با شدت بیشتری آشکار شد. جنیفر شاهد، شطرنج‌باز زن، الکساندرو رامیرز، استادبزرگ شناخته‌شده، را به آزار جنسی خود و زنان متعدد دیگر متهم کرد.

او نوشت: «در حال حاضر چندین تحقیق درباره الکساندرو رامیرز و سوءرفتار جنسی او در جریان است، از جمله مجموعه‌ای از حوادث ادعایی که یک فرد زیر سن قانونی هم در آن‌ها حضور داشته است.»

شاهد در ادامه نوشت: «او دو بار، ۹ و ۱۰ سال پیش، به من تعرض کرد. من از آن گذشته بودم تا دو سال اخیر، زمانی که چندین زن، مستقل از یکدیگر و بدون اطلاع از تجربه شخصی من، با روایت‌های خودشان از سوءاستفاده ادعایی نزد من آمدند.»

او همچنین نوشته بود: «این روایت‌ها مربوط به قربانیان ادعایی بسیار جوان‌تری بود. من شواهد نگران‌کننده‌ای دیدم، از جمله پیام‌هایی که در آن‌ها به سوءاستفاده از یک فرد زیر سن قانونی، زمانی که رامیرز مربی او بوده، اعتراف شده بود.»

پس از این افشاگری‌ها، وال‌استریت ژورنال گزارش داد که هشت زن دیگر نیز علیه رامیرز ادعاهایی مطرح کرده‌اند که سه نفر از آن‌ها هنگام سوءاستفاده ادعایی، زیر ۱۸ سال سن داشته‌اند. در پی این ماجرا، رامیرز از سمت مربیگری خود و همچنین از US Chess کناره‌گیری کرد.

این پرونده راه را برای طرح ادعاهای بیشتر باز کرد. از جمله الن کارلسن، خواهر مگنوس کارلسن، گفت از نوشته شاهده «شوکه و غمگین» شده، اما حالا احساس می‌کند می‌تواند درباره تجربه خود از آزار و اذیتی که در جوانی در فضای شطرنج متحمل شده، حرف بزند.

در اوت ۲۰۲۳، بیش از ۱۰۰ شطرنج‌باز زن امضای خود را پای نامه‌ای سرگشاده گذاشتند که ۱۴ زن در فرانسه آن را نوشته بودند. در این نامه تأکید شده بود که «ما درباره سوءاستفاده جنسی و تبعیض جنسیتی در شطرنج بیش از حد طولانی سکوت کرده‌ایم».

سابرینا شوانس، شطرنج‌باز بریتانیایی که در سال ۲۰۱۷ از دنیای حرفه‌ای کنار رفت، نیز رفتارهای شکارچی‌وار در فضای شطرنج را محکوم کرد و گفت که از سوی یکی از بازیکنان همکار مورد تجاوز قرار گرفته است.

درگیری فیزیکی؛ ماجرای بابی فیشر و پال بنکو

با آن‌که شطرنج‌بازها معمولاً شبیه آدم‌های اهل دعوا در میخانه‌ها به نظر نمی‌رسند، تاریخ این رشته از درگیری فیزیکی هم خالی نبوده است. یکی از معروف‌ترین نمونه‌ها به بابی فیشر و پال بنکو، دو استادبزرگ افسانه‌ای، مربوط می‌شود که در اوج یک مشاجره داغ، کارشان به کتک‌کاری کشید.

فرانک بردی، نویسنده، در زندگی‌نامه فیشر این حادثه را شرح داده و نوشته است که پال بنکو وارد اتاق هتلی شد که فیشر در آن‌جا همراه با آرتور بیسگویر، کمک‌تحلیل‌گر مشترک آن‌ها، مشغول کار بود.

فیشر به بنکو گفت از اتاق بیرون برود و بعد هم پاسخ او را با تقلید از لهجه‌اش به تمسخر گرفت. این رفت‌وبرگشت لفظی ادامه پیدا کرد تا جایی که مشاجره به درگیری فیزیکی تبدیل شد و در نهایت این بنکو بود که برنده از صحنه بیرون آمد.

پال بنکو بعدها گفت از این‌که بابی فیشر را کتک زده پشیمان است. فیشر حدود ۴۰ سال بعد، در سال ۲۰۰۸، بر اثر نارسایی کلیه درگذشت.