در ۲۷ مارس ۱۹۹۹، اخباری از جنگ کوزوو جهان را در شوک فرو برد. در جریان عملیات «نیروی متحد»، یک فروند جنگنده پنهانکار F-117 Nighthawk که گمان میرفت تقریباً در برابر رادار نامرئی باشد، بر فراز صربستان سرنگون شد. این واقعه تاریخی تمامی باورهای قبلی دربارهی آسیبناپذیری فناوری پنهانکاری (Stealth) در برابر رادار و سامانههای دفاع موشکی را به چالش کشید.
چگونگی ساقط شدن نایتهاوک
سرهنگ دوم دارل پاتریک «دیل» زیکو از نیروی هوایی ایالات متحده در حال اجرای مأموریت بمباران نزدیک بلگراد بود که دو فروند موشک به سمت آسمان شلیک شدند. یکی از موشکها از بالای جت او گذشت، اما موشک دوم به اندازهای نزدیک منفجر شد که سیستم کنترل پرواز هواپیمایش را مختل کرد. در عرض چند لحظه، F-117 که با لقب موجودی خبیث (Something Wicked) شناخته میشد، از آسمان سقوط کرد و خلبان مجبور به خروج اضطراری شد. این رویداد تنها سرنگونی ثبتشدهی یک فروند F-117 یا هر هواپیمای پنهانکار دیگری متعلق به نیروی هوایی آمریکا محسوب میشود.
تیپ ۲۵۰ موشکی دفاع هوایی صربستان به فرماندهی سرهنگ زولتان دانی، با استفاده از سامانهی موشکی زمینبههوای S-125M Neva، این اقدام به ظاهر غیرممکن را محقق کرد. کمتر کسی باور داشت که موشکهای قدیمی ساخت شوروی قادر به تهدید طراحی کمنمایان (Low Observable) نایتهاوک باشند.
سرهنگ دیل زیکو
سرهنگ دوم زیکو توسط نیروهای ویژه نجات رزمی نیروی هوایی آمریکا (PJ) پیش از رسیدن نیروهای جستجوگر دشمن نجات یافت. در اتفاقی مشهور، او و دانی پس از پایان جنگ دوباره ملاقات کردند و رابطه دوستانهای میان آنها شکل گرفت.
سرهنگ دوم زیکو به یاد میآورد که هنگام فرود با چتر نجات، با خودش چنین فکر میکرد: «تصور میکردم که کنار اپراتور سام صرب ایستادهام و در حالی که مکالمهای با لحن شوخی داریم، به او تبریک میگویم: “عجب شلیک دقیقی!”»
موفقیت سربازان صرب در ساقط کردن هواپیمای پنهانکار آمریکایی، نتیجهی ترکیبی از مهارت میدانی، خوششانسی، و سهلانگاری نیروی هوایی آمریکا بود. اما سؤال اصلی همچنان باقی است: چگونه یک هواپیمای پنهانکار بسیار پیشرفته توسط موشکی که دههها پیش معرفی شده بود سرنگون شد؟
درک فناوری پنهانکاری
اصطلاح «فناوری پنهانکاری» به مجموعهای از فناوریها اشاره دارد که بازتاب یا انتشار امواج راداری، فروسرخ، نور مرئی، طیف فرکانس رادیویی و صدا را به حداقل میرسانند تا از کشف شدن هواپیما جلوگیری شود. F-117 Nighthawk اولین هواپیمای عملیاتی بود که با تمرکز ویژه بر فناوری پنهانکاری ساخته شد. نمونههای مدرن دیگر شامل F-35 Lightning II، B-2 Spirit، B-21 Raider و F-22 Raptor هستند.
اگرچه هیچ هواپیمایی کاملاً در برابر رادار مصون نیست، اما هواپیماهای پنهانکار با دشوار ساختن شناسایی یا رهگیری توسط رادارهای معمولی، احتمال کشف یا هدف قرار گرفتن را کاهش میدهند. فناوری پنهانکاری ترکیبی از فرستندههای فعال مانند رادیوها، نشانگرهای لیزری و رادارهای با احتمال رهگیری پایین، همراه با ویژگیهای غیرفعال کمنمایان (LO) است.
پنهانکاری با طراحی پیشرفتهای به دست میآید که توانایی سنسورهای دشمن را برای کشف، رهگیری یا درگیری با هواپیما به حداقل میرساند. این فلسفه نه تنها انتشار امواج راداری بلکه گرما، صدا و سایر نشانههای تشخیص را نیز مدنظر قرار میدهد. سیستمهایی مانند IRST (جستجو و رهگیری فروسرخ) برای مقابله با ردپای حرارتی کم مطرح شدهاند. همچنین رادارهای با طول موج بلندتر توانایی بیشتری در مقابله با اشکال طراحی پنهانکار دارند. مواد جاذب رادار (RAM) نیز مقطع راداری (RCS) را کاهش میدهند، اما گفته میشود که ۹۰ درصد ویژگی پنهانکاری ناشی از طراحی هندسی هواپیماست.
آندریا پزاتی در ResearchGate.com مقالهای منتشر کرده که تحلیل ردپای راداری «پروانهای» F-117 را چنین مورد بحث قرار میدهد:
مشخص است که کاهش ردپا در نمای جلو و عقب کمتر است، در حالی که در نمای جانبی بیشتر دیده میشود.
تنظیم فرکانسهای راداری، زمانبندی و زاویه نسبی میتواند از این ردپای جانبی بالاتر، نهایت استفاده را ببرد؛ کاری که سرهنگ دانی با تنظیم رادارش بر طول موج پایین و «رنگآمیزی» هدف در لحظه آخر انجام داد. امروزه سامانههایی راداری با فرستندههای چندطولیموج برای مقابله با فناوری پنهانکاری توسعه یافتهاند.
دشمن همیشه نقشی تعیینکننده دارد
عملیات نیروی متحد ناتو در سال ۱۹۹۹ با هدف متوقف کردن اسلوبودان میلوشویچ، رئیسجمهور یوگسلاوی، از طریق یک کارزار عظیم هوایی آغاز شد. در آن زمان، دولت او در حال پاکسازی قومی و اخراج آلبانیاییها، بوسنیاییها و کرواتها از مناطق کوزوو، بوسنی و هرزگوین و کرواسی بود.
با سابقهای درخشان از موفقیت، بار دیگر از F-117 برای حمله به اهداف حیاتی و زیرساختهای مهم دشمن استفاده شد. تیم سرهنگ دانی با رهگیری ارتباطات ناتو و استفاده از اطلاعات دیدهبانان زمینی توانست مسیر پروازی هواپیماهای نایتهاوک را پیشبینی کند.
سرهنگ زولت دانی
در شبی که هواپیمای سرهنگ دوم زیکو سرنگون شد، به دلیل شرایط بد جوی، هواپیماهای پشتیبان الکترونیکی مانند EA-6B Prowler که وظیفهی سرکوب رادارهای دشمن را داشتند، زمینگیر شده بودند. دانی اعلام کرد که پس از اطلاع از این وضعیت توسط جاسوسان مستقر در ایتالیا، رادار هدفگیری S-125M خود را روشن کرده و آمادهی ریسک بیشتر شد.
طبق گزارش «نشنال اینترست»:
نایتهاوک به دلیل الگوهای پروازی قابل پیشبینی و استفاده خلاقانه از رادار باند پایین در کمین افتاد.
گفته میشود که هنگام باز شدن درهای مخزن بمب نایتهاوک برای پرتاب، مقطع راداری آن به اندازهای افزایش یافت که امکان قفل موفق راداری فراهم شد. در جریان سقوط، زیکو با نیروی G شدیدی دست به گریبان بود و تلاش میکرد تا به وضعیت مناسب برای خروج اضطراری برسد. پس از گشودن چتر نجات، او با استفاده از بیسیم نجات خود، یک پیام اضطراری (Mayday) به KC-135 مستقر در منطقه مخابره کرد. زیکو برخلاف دستورالعملهای معمول مخفیکاری، در حال فرار بیسیم نجات را روشن کرد.
پیشرفتهای عمده در فناوری پنهانکاری
در ۲۷ مارس ۱۹۹۹، مسیر پروازی Something Wicked پیشتر در مأموریتهای دیگر F-117 نیز تکرار شده بود؛ برخلاف جنگ خلیج فارس که تاکتیکهای نایتهاوک ایجاب میکرد هیچ مسیر پروازی دوبار طی نشود. این سادهترین نمونهی سهلانگاری است که به موفقیت تیم پدافندی دانی منجر شد.
زیکو در مزرعهای در جنوب رومه، نزدیک بزرگراهی که امروز بخشی از بزرگراه اروپایی E70 است، فرود آمد. او درون یک جوی آب پناه گرفت و در حالی که امواج انفجار بمبارانهای ناتو در بلگراد را احساس میکرد، مخفی شد. این خلبان آمریکایی در فاصلهی تقریباً دو کیلومتری از محل سقوط جت خود قرار داشت. نیروهای نظامی یوگسلاوی، پلیس و مردم محلی شعاعی چند صد متری پیرامون لاشهی در حال سوختن جت را جستجو کردند.
زیکو حدود هشت ساعت بعد توسط یک تیم نجات رزمی نیروی هوایی آمریکا شامل دو فروند هلیکوپتر Sikorsky MH-53 و یک فروند HH-60 Pave Hawk نجات یافت. به دلیل نوشته بودن نام «کاپیتان کن ‘ویز’ دوئل» روی کابین خلبان، رسانهها در ابتدا هویت او را اشتباه اعلام کردند.
امروزه قطعاتی از لاشهی این هواپیما در موزهی هوانوردی صربستان در بلگراد به نمایش درآمده است. قطعاتی نیز برای تحلیل و کمک به توسعهی فناوری پنهانکاری به چین و روسیه ارسال شدهاند. دانی نیز اگزوز تیتانیومی موتور جت را به عنوان یادگاری نزد خود نگه داشت.
وس اُدانل، کهنهسرباز ارتش و نیروی هوایی آمریکا، در گزارشی برای Medium گفت:
اعتماد بیش از حد به فناوری، به خطا منجر میشود.
این جمله بهخوبی خلاصهای از اهمیت این لحظهی تاریخی در تاریخ نیروی هوایی آمریکا و جنگهای هوایی بهطور کلی است. هنوز مشخص نیست چه روشها یا فناوریهای جدیدی برای شکست دادن هواپیماهای پنهانکار مدرن به کار گرفته خواهد شد، اما پیداست که نیروهای مسلح آمریکا درسهای عمیقی از ماجرای کوزوو آموختهاند.
سامانهی «نرو-ام» روسیه که یک سامانهی کشف راداری چندباندی است، بر اساس مقامات نظامی این کشور، توانایی کشف جنگندههای پنهانکار غربی را دارد.
وجود فناوری «پنهانکاری» برای نخستین بار توسط هارولد براون، وزیر دفاع وقت آمریکا، در یک کنفرانس خبری در پنتاگون در ۲۲ اوت ۱۹۸۰ اعلام شد. او گفت:
بیتردید، این فناوری با بیاثر کردن سامانههای دفاع هوایی موجود، تعادل نظامی را به طور قابل توجهی تغییر میدهد.
نایتهاوک ملقب به «موجود خبیث» پیش از انهدام در صربستان، ۳۹ مأموریت رزمی در عملیات طوفان صحرا انجام داده بود و سرنگونی آن توهم آسیبناپذیری هواپیماهای پنهانکار را در هم شکست.
با وجود بازنشستگی رسمی در سال ۲۰۰۷، F-117A همچنان برای مأموریتها و آموزشهای مختلف مورد استفاده قرار میگیرد. حضور آن در عملیات اخیر سوختگیری هوایی با KC-46 Pegasus ساخت بوئینگ نشاندهندهی ادامهی خدمات این پرندهی نظامی پیشگام است.
در وبسایت رسمی موزهی ملی نیروی هوایی آمریکا، عملکرد و تجهیزات این هواپیمای نمادین چنین ذکر شده است:
بدون نظر