روایت سی‌ان‌ان از غرق شدن کشتی روسی حامل رآکتور هسته‌ای زیردریایی برای کره شمالی

سی‌ان‌ان مدعی شده تحقیقات این رسانه نشان می‌دهد یک کشتی باری روسی که احتمالاً دو رآکتور هسته‌ای برای زیردریایی‌ها حمل می‌کرد و شاید مقصد آن کره شمالی بوده باشد، پس از مجموعه‌ای از انفجارها در شرایطی نامشخص، در حدود ۹۶ کیلومتری از سواحل اسپانیا غرق شده است.

سرنوشت غیرعادی کشتی Ursa Major از زمان غرق شدنش در ۲۳ دسامبر ۲۰۲۴ در هاله‌ای از ابهام قرار داشته است. اما گزارش سی‌ان‌ان نشان می‌دهد این حادثه شاید نشانه‌ای از یک مداخله نادر و پرریسک از سوی غرب برای جلوگیری از ارسال فناوری هسته‌ای روسیه به یکی از متحدان کلیدی خود یعنی کره شمالی باشد. این کشتی تنها دو ماه پس از اعزام نیروهای کیم جونگ اون برای کمک به حمله روسیه به اوکراین حرکت خود را آغاز کرده بود.

مجموعه‌ای از فعالیت‌های نظامی اخیر در اطراف لاشه کشتی نیز بر ابهام درباره محموله و مقصد آن افزوده است. طبق داده‌های پروازی عمومی، هواپیماهای آمریکایی موسوم به «ردیاب مواد هسته‌ای» طی یک سال گذشته دو بار بر فراز محل غرق شدن این کشتی مرموز پرواز کرده‌اند. همچنین به گفته منبعی آگاه از تحقیقات اسپانیا، یک کشتی مشکوک به جاسوسی روسیه یک هفته پس از غرق شدن به محل حادثه رفت و چهار انفجار دیگر نیز در آن منطقه رخ داد.

دولت اسپانیا اطلاعات بسیار کمی در این مورد منتشر کرده و تنها پس از فشار نمایندگان مخالف، در ۲۳ فوریه بیانیه‌ای در این مورد صادر کرد. در این بیانیه تأیید شد کاپیتان روسی کشتی به بازرسان اسپانیایی گفته بود Ursa Major «قطعات مربوط به دو رآکتور هسته‌ای مشابه رآکتورهای مورد استفاده در زیردریایی‌ها» را حمل می‌کرده و خودش مطمئن نبوده که آیا این تجهیزات حاوی سوخت هسته‌ای بوده‌اند یا خیر.

هنوز مشخص نیست دقیقاً چه اتفاقاتی باعث غرق شدن Ursa Major در دریای مدیترانه شده است. براساس تحقیقات اسپانیا و به گفته منبع آگاه، ممکن است از نوعی اژدر خاص برای ایجاد شکاف در بدنه کشتی استفاده شده باشد. این حادثه در هفته‌های پایانی ریاست‌جمهوری جو بایدن رخ داد؛ زمانی که روسیه در جنگ اوکراین در موقعیت برتر قرار داشت و آمریکا تمایل نداشت مستقیماً تنش با مسکو را تشدید کند.

کشتی Ursa Major که با نام Sparta 3 نیز شناخته می‌شود و سابقه حضور در عملیات‌های نظامی روسیه در سوریه را داشت، جایی که برای تخلیه تجهیزات روسیه استفاده می‌شد، در ۲ دسامبر در بندر سوختی Ust-Luga در خلیج فنلاند پهلو گرفت و سپس به بخش کانتینری بندر سن‌پترزبورگ منتقل شد. در اسناد رسمی کشتی آمده بود مقصد آن ولادی‌ووستوک در شرق دور روسیه است و هنگام ترک بندر در ۱۱ دسامبر، دو «درب بزرگ فلزی»، ۱۲۹ کانتینر خالی و دو جرثقیل بزرگ Liebherr را حمل می‌کرد.

در اکتبر همان سال، شرکت مالک کشتی یعنی Oboronlogistics که با دولت روسیه ارتباط دارد، اعلام کرده بود کشتی‌هایش مجوز حمل مواد هسته‌ای را دریافت کرده‌اند. تصاویر تایم‌لپس بررسی‌شده توسط سی‌ان‌ان از بارگیری کشتی در Ust-Luga نشان می‌دهد کانتینرها داخل بدنه کشتی قرار داده شده بودند و فضایی خالی زیر محل قرارگیری «درب‌های فلزی بزرگ» باقی گذاشته شده بود.

کشتی در امتداد سواحل فرانسه حرکت کرد و سپس طبق بیانیه نیروی دریایی پرتغال، هواپیماها و شناورهای پرتغالی آن را در آب‌های این کشور رهگیری کردند. دو کشتی نظامی روسی به نام‌های Ivan Gren و Aleksandr Otrakovsky نیز این کشتی را اسکورت می‌کردند. صبح ۲۲ دسامبر، نیروی دریایی پرتغال تعقیب کشتی را متوقف کرد.

حدود چهار ساعت بعد، این کشتی در آب‌های اسپانیا به‌شدت سرعت خود را کاهش داد و نیروهای امدادی اسپانیا از طریق بی‌سیم با آن تماس گرفتند تا وضعیت اضطراری احتمالی را بررسی کنند. براساس تحقیقات دولت اسپانیا، خدمه کشتی پاسخ دادند که مشکلی وجود ندارد.

اما حدود ۲۴ ساعت بعد، کشتی به‌طور ناگهانی از مسیر خود منحرف شد و در ساعت ۱۱:۵۳ صبح به وقت UTC در ۲۳ دسامبر پیام درخواست کمک اضطراری ارسال کرد. طبق تحقیقات، سه انفجار در سمت راست بدنه کشتی و احتمالاً نزدیک موتورخانه رخ داده بود که کشته شدن دو خدمه را در پی داشت. این انفجارها باعث شد کشتی به یک سمت متمایل شده و کاملاً از حرکت بایستد؛ موضوعی که در ویدیوهای منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی نیز دیده می‌شود.

۱۴ خدمه باقی‌مانده کشتی با استفاده از قایق نجات تخلیه شدند و بعداً توسط شناور امدادی اسپانیایی Salvamar Draco نجات پیدا کردند. ساعت ۷:۲۷ عصر، یک شناور نظامی اسپانیا برای کمک به محل رسید. اما حدود نیم ساعت بعد، یکی از کشتی‌های نظامی روسی که Ursa Major را اسکورت می‌کرد، Ivan Gren، به شناورهای اطراف دستور داد حداقل سه کیلومتر فاصله بگیرند و سپس خواستار تحویل فوری خدمه نجات‌یافته شد.

مقام‌های امداد دریایی اسپانیا تأکید کردند باید عملیات جست‌وجو و نجات ادامه پیدا کند و یک هلیکوپتر را برای بررسی وجود بازماندگان به کشتی فرستادند. به ادعای سی‌ان‌ان، بررسی ویدیوها نشان می‌دهد یکی از نیروهای امداد تلاش می‌کند وارد موتورخانه کشتی شود اما متوجه می‌شود در آن کاملاً مهر و موم شده است. این امدادگر سپس بخش محل اقامت خدمه را بررسی می‌کند و داخل برخی کانتینرها را نگاه می‌کند؛ جایی که بر اساس این ویدو، دو کانتینر حاوی زباله، تورهای ماهیگیری و تجهیزات دیگر بوده‌اند.

به گفته منبع آگاه از تحقیقات، کشتی Ursa Major در آن زمان وضعیت پایداری داشت و احتمال نمی‌رفت به‌زودی غرق شود. اما ساعت ۹:۵۰ شب، کشتی Ivan Gren چندین منور قرمز بر فراز محل حادثه شلیک کرد و پس از آن چهار انفجار رخ داد. شبکه ملی لرزه‌نگاری اسپانیا به CNN اعلام کرد در همان زمان و همان محدوده، چهار سیگنال لرزه‌ای مشابه ثبت شده که الگوی آن‌ها شبیه انفجار مین‌های زیرآبی یا انفجارهای صنعتی در معادن بوده است.

طبق تحقیقات اسپانیا، تا ساعت ۱۱:۱۰ شب گزارش شد که Ursa Major غرق شده است.

۱۴ خدمه روس نجات‌یافته به بندر کارتاخنا منتقل شدند؛ جایی که پلیس و بازرسان اسپانیایی از آن‌ها بازجویی کردند. براساس بیانیه دولت اسپانیا به نمایندگان مخالف، کاپیتان روس کشتی به‌دلیل نگرانی برای امنیت خود تمایلی به صحبت درباره محموله احتمالی کشتی نداشت.

در ادامه این بیانیه آمده است که کاپیتان «تحت فشار قرار گرفت تا توضیح دهد منظورش از “manhole covers” چیست»؛ همان اقلامی که در فهرست رسمی بار کشتی ثبت شده بودند. او در نهایت اعتراف کرد این اقلام «قطعات مربوط به دو رآکتور هسته‌ای مشابه رآکتورهای مورد استفاده در زیردریایی‌ها» بوده‌اند. همچنین طبق اظهارات او احتمالاً این تجهیزات فاقد سوخت هسته‌ای بوده‌اند.

منبع آگاه از تحقیقات گفت کاپیتان روس کشتی که نامش ایگور آنیسیموف عنوان شده، معتقد بوده قرار است مسیر کشتی به بندر راسون در کره شمالی تغییر داده شود تا دو رآکتور به آنجا تحویل داده شوند.

تحقیقات اسپانیا همچنین به این موضوع پرداخته که چرا روسیه برای انتقال دو جرثقیل، ۱۰۰ کانتینر خالی و دو «درب فلزی بزرگ» از یک بندر روسی به بندری دیگر، مسیر طولانی دریایی دور دنیا را انتخاب کرده؛ در حالی که این کشور شبکه ریلی گسترده‌ای در اختیار دارد. در این تحقیقات احتمال داده شده جرثقیل‌ها برای کمک به تخلیه محموله حساس در بندر راسون داخل کشتی قرار داده شده بودند.

چند روز بعد، خدمه کشتی به روسیه بازگردانده شدند. سی‌ان‌ان با فردی که نام و چهره‌اش با کاپیتان روس مطابقت داشت تماس گرفت، اما او هرگونه ارتباط با Ursa Major را رد کرد و گفت بازنشسته شده است.

چهار روز پس از غرق شدن کشتی، شرکت مالک آن یعنی Oboronlogistics این حادثه را «یک حمله تروریستی هدفمند» توصیف کرد و اعلام کرد سه انفجار در این کشتی رخ داده بود. طبق بیانیه این شرکت، سوراخی به ابعاد ۵۰ در ۵۰ سانتی‌متر در بدنه کشتی پیدا شد که فلز آسیب‌دیده آن به سمت داخل خم شده بود. در ادامه بیانیه آمده است: «عرشه کشتی پر از ترکش بود.»

یک هفته بعد، به گفته منبع آگاه از تحقیقات، ارتش روسیه دوباره به محل حادثه بازگشت. کشتی Yantar که به‌صورت رسمی یک کشتی تحقیقاتی روسی معرفی می‌شود، به‌مدت پنج روز بالای لاشه Ursa Major مستقر شد. این منبع می‌گوید پس از حضور این کشتی، چهار انفجار دیگر نیز ثبت شد که احتمالاً بقایای کشتی در بستر دریا را هدف قرار داده بودند.

داده‌های رهگیری دریایی شرکت کپلر نشان می‌دهد Yantar در ژانویه سال گذشته در آن منطقه حضور داشته، ابتدا در مصر و سپس الجزایر پهلو گرفته و در ۱۵ ژانویه یک سیگنال موقعیت در فاصله حدود ۲۰ کیلومتری آخرین موقعیت ثبت‌شده Ursa Major ارسال کرده است.

شواهد کلیدی در کف دریای مدیترانه

برخی جزئیات تحقیقات اسپانیا درباره این حادثه نخستین‌بار در دسامبر توسط روزنامه محلی La Verdad در کارتاخنا منتشر شد و همین موضوع موجی از پرسش‌ها را از سوی نمایندگان مخالف دولت در اسپانیا به‌دنبال داشت. خوان آنتونیو روخاس مانریکه، نماینده پارلمان اسپانیا به سی‌ان‌ان گفت: «وقتی کسی اطلاعاتی را که می‌خواهید به‌صورت شفاف و کامل ارائه نمی‌کند، حداقل به این شک می‌کنید که چیزی را پنهان می‌کند… قطعاً همین‌طور است.»

دولت اسپانیا در بیانیه خود به نمایندگان پارلمان اعلام کرد بقایای Ursa Major در عمق حدود ۲,۵۰۰ متری دریای مدیترانه قرار دارد و بازیابی جعبه سیاه کشتی از چنین عمقی «بدون منابع فنی گسترده و ریسک بالا ممکن نیست.» بااین‌حال، برخی کارشناسان این پرسش را مطرح کرده‌اند که اگر هیچ ماده رادیواکتیوی در کشتی وجود نداشته، چرا دولت چنین عملیاتی را بیش‌ازحد خطرناک می‌داند.

روخاس که سابقه فرماندهی کشتی‌های تجاری را نیز دارد، در گفت‌وگو با سی‌ان‌ان نسبت به این موضوع ابراز تردید کرد و گفت: «امروزه جعبه‌های سیاه معمولاً پس از حادثه روی سطح آب شناور می‌شوند و سیستم موقعیت‌یاب دارند تا پیدا شوند. من فکر می‌کنم کسی جعبه سیاه را در اختیار دارد. اما نمی‌دانیم اسپانیا آن را پیدا کرده یا خود روس‌ها.»

کشتی Ursa Major مدت کوتاهی پس از رسیدن کشتی Ivan Gren به محل حادثه غرق شد؛ کشتی‌ که ابتدا منورهای قرمز شلیک کرد و سپس چهار انفجار رخ داد.

ارتش آمریکا نیز علاقه ویژه‌ای به این منطقه نشان داده است. از زمان غرق شدن Ursa Major تاکنون، دو بار هواپیمای بسیار پیشرفته و کمیاب موسوم به WC135-R که به «ردیاب هسته‌ای» معروف است و در نبراسکا مستقر شده، بر فراز محل حادثه پرواز کرده است؛ یک‌بار در ۲۸ اوت سال گذشته و بار دیگر در ۶ فوریه امسال.

کریس پیرس، سخنگوی پایگاه هوایی Offutt در نبراسکا تأیید کرد مأموریت این هواپیماها معمولاً «جمع‌آوری و تحلیل بقایای هسته‌ای» است. او افزود: «نمی‌توانیم جزئیات بیشتری درباره مسیر دقیق پرواز، نتایج مأموریت یا هماهنگی‌های انجام‌شده با شرکای دیگر ارائه کنیم.»

هواپیمای دیگری از همین مدل نیز ۱۳ ماه پیش از غرق شدن Ursa Major مسیر مشابهی را طی کرده بود؛ موضوعی که نشان می‌دهد علاقه آمریکا به این منطقه ممکن است پیش از حادثه نیز وجود داشته یا بخشی از فعالیت‌های معمول بوده باشد.

هنوز مشخص نیست این دو پرواز بسیار پرهزینه و محرمانه که معمولاً برای شناسایی فعالیت‌های هسته‌ای در قطب شمال روسیه یا اطراف ایران استفاده می‌شوند، توانسته‌اند نشانه‌ای از آلودگی هسته‌ای در محل لاشه کشتی پیدا کنند یا نه. دولت اسپانیا نیز تاکنون هیچ نشانه‌ای مبنی‌بر نگرانی از آلودگی رادیواکتیوی در سواحل جنوبی این کشور که مقصد محبوب گردشگری محسوب می‌شود، ارائه نکرده است.

احتمال انتقال اسرار هسته‌ای

ادعای اینکه کره شمالی مقصد احتمالی دو رآکتور موجود در کشتی بوده، پس از آن مطرح شد که حکومت کره شمالی در دسامبر ۲۰۲۵ تصاویری از نخستین زیردریایی هسته‌ای خود را منتشر کرد. در این تصاویر که کیم جونگ اون با لبخند در کنار زیردریایی دیده می‌شود، تنها بدنه بسته زیردریایی نمایش داده شده و هیچ مدرکی دال بر وجود یک رآکتور هسته‌ای فعال در داخل آن دیده نمی‌شود.

مایک پلانکت، تحلیلگر ارشد سامانه‌های دریایی در شرکت اطلاعات دفاعی Janes گفت اگر این رآکتورها نو بوده باشند، بعید است حاوی سوخت هسته‌ای بوده باشند. او توضیح داد: «اگر این رآکتورها از زیردریایی‌های از رده خارج‌شده جدا شده باشند، رادیواکتیو خواهند بود، هرچند طبیعتاً نه به اندازه زمانی که کاملاً با سوخت پر شده باشند.»

او افزود هرگونه تصمیم روسیه برای انتقال چنین فناوری‌ به کره شمالی «به‌سادگی گرفته نمی‌شود و فقط میان متحدان بسیار نزدیک اتفاق می‌افتد.» به گفته او، اگر این موضوع صحت داشته باشد «اقدامی بسیار بزرگ از سوی مسکو» خواهد بود. پلانکت همچنین این تحول را «بسیار نگران‌کننده، به‌ویژه برای کره جنوبی» توصیف کرد.

تحقیقات اسپانیا، به ادعای سی‌ان‌ان، به جایگاه کره شمالی به‌عنوان متحد راهبردی روسیه اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد پیونگ‌یانگ آشکارا از مسکو خواسته بود دانش فنی هسته‌ای خود را در اختیارش قرار دهد. به‌احتمال زیاد، این درخواست‌ها پس از اعزام دست‌کم ۱۰ هزار نیروی کره شمالی به روسیه در اکتبر ۲۰۲۴ برای مقابله با حمله اوکراین به منطقه کورسک افزایش یافته است.

در این تحقیقات آمده که احتمالاً رآکتورهای حمل‌شده از مدل VM-4SG بوده‌اند؛ مدلی که معمولاً در زیردریایی‌های هسته‌ای بالستیک کلاس Delta IV روسیه استفاده می‌شود، هرچند شواهد محدودی برای این ادعا ارائه شده است.

سی‌ان‌ان همچنین تصاویر ماهواره‌ای شرکت Vantor را به‌دست آورده که کشتی Ursa Major را در ۴ دسامبر ۲۰۲۴ در انتهای شرقی بندر Ust-Luga در خلیج فنلاند نشان می‌دهد. ویدیوهای تایم‌لپس که در حساب کاربری شرکت مالک کشتی، Oboronlogistics، منتشر شده نیز بارگیری کانتینرها و جرثقیل‌ها را در همان محل نشان می‌دهد.

پس از غرق شدن کشتی، روزنامه روسی Kommersant گزارش داد Ursa Major در حال حمل جرثقیل‌های بندری و دریچه‌هایی بوده که برای پوشاندن رآکتورهای هسته‌ای یک یخ‌شکن جدید در حال ساخت در ولادی‌ووستوک طراحی شده بودند. بااین‌حال، این گزارش هیچ اشاره‌ای به دو شیء سفیدرنگ موجود در کشتی نکرد.

چه چیزی در بدنه Ursa Major حفره‌ای به اندازه یک بالش ایجاد کرد؟

تحقیقات اسپانیا همچنین به ضربه اولیه‌ای پرداخته که باعث انحراف مسیر و کج شدن کشتی شده بود. طبق گفته منبع آگاه، کاپیتان روس کشتی به بازرسان گفته در ۲۲ دسامبر، زمانی که کشتی ناگهان سرعتش کم شد، هیچ صدای برخورد یا انفجاری نشنیده است. تنها ۲۴ ساعت بعد بود که سه انفجار نزدیک موتورخانه رخ داد و دو خدمه به نام‌های «نیکیتین» و «یاکوفلف» کشته شدند؛ خدمه‌ای که اجساد آن‌ها هرگز پیدا نشد.

تحقیقات اسپانیا احتمال داده سوراخ ۵۰ در ۵۰ سانتی‌متری بدنه کشتی توسط اژدر فوق‌سریع Barracuda ایجاد شده باشد؛ نوعی اژدر دارای قدرت دارای ابرحفره‌زایی که گفته می‌شود تنها آمریکا، چند کشور عضو ناتو، روسیه و ایران به آن دسترسی دارند. این اژدر با ایجاد حباب هوا در جلوی خود، اصطکاک آب را کاهش می‌دهد و می‌تواند با سرعت بسیار بالا بدنه هدف را سوراخ کند؛ به‌طوری‌که برخی مدل‌های آن حتی برای ایجاد خسارت نیازی به مواد منفجره ندارند.

منبع آگاه از تحقیقات به سی‌ان‌ان گفته است استفاده از چنین سلاحی با اندازه سوراخ ایجادشده در بدنه Ursa Major هم‌خوانی دارد و می‌تواند توضیح دهد چرا کشتی در ۲۲ دسامبر بدون صدای انفجار ناگهان کند شده بود.

بااین‌حال، برخی کارشناسان دیگر با این فرضیه موافق نیستند. مایک پلانکت از Janes می‌گوید در این حادثه، احتمال استفاده از مین چسبان دریایی منطقی‌تر است. او توضیح داد: «به نظر می‌رسد با یک انفجار شکل‌دهی‌شده روبه‌رو هستیم که توسط فرد یا وسیله‌ای به بدنه کشتی متصل شده است.»

سی‌ان‌ان مدعی است که مالکان روس کشتی یعنی Oboronlogistics، همچنین ارتش‌های روسیه، اسپانیا و بریتانیا به درخواست این رسانه برای اظهار نظر پاسخ ندادند. پنتاگون نیز از اظهارنظر خودداری کرد.

چندین مقام اطلاعاتی و امنیتی غربی که سی‌ان‌ان با آن‌ها گفت‌وگو کرده، این حادثه را «عجیب» توصیف کرده‌اند یا گفته‌اند برخی نتیجه‌گیری‌های تحقیقات اسپانیا «دور از ذهن» است؛ اما هیچ‌کدام توضیح جایگزین و قانع‌کننده‌ای درباره انفجارهای اولیه یا واکنش شدید روسیه به حادثه ارائه نکرده‌اند.

اسرار محموله این کشتی و نحوه غرق شدن آن همچنان در کف دریای مدیترانه مدفون مانده است.