دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در واکنش به نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای ۲۰۲۶ و از دست رفتن کنترل مجلس سنا و نمایندگان از سوی جمهوری‌خواهان، دموکرات‌ها را به استفاده از حق وتوی ریاست‌جمهوری تهدید کرد. در این انتخابات که روز سه‌شنبه برگزار شد، دموکرات‌ها اکثریت سنا و مجلس نمایندگان را به دست آوردند. ترامپ که پیش‌تر هشدار داده بود مصوبات کنگره تحت کنترل دموکرات‌ها را وتو خواهد کرد و حتی ممکن است به «آقای وتو» تبدیل شود، تصویری از یک کلاه بیسبال قرمز با نوشته «وتو» را در شبکه اجتماعی تروث سوشال منتشر کرد.
حق وتوی رئیس‌جمهور آمریکا چگونه عمل می‌کند؟
اگرچه واژه «وتو» به‌طور مستقیم در قانون اساسی ایالات متحده نیامده، اما اختیار رئیس‌جمهور برای خودداری از امضای مصوبات کنگره به‌روشنی در این قانون مشخص شده است. بر اساس بند دوم از بخش هفتم اصل اول قانون اساسی آمریکا، هر مصوبه‌ای که به تصویب مجلس نمایندگان و سنا برسد، پیش از تبدیل شدن به قانون باید برای رئیس‌جمهور فرستاده شود. اگر رئیس‌جمهور با آن موافق باشد، مصوبه را امضا می‌کند؛ اما در صورت مخالفت، می‌تواند آن را همراه با دلایل خود به مجلسی بازگرداند که طرح ابتدا در آن ارائه شده است.
آن مجلس موظف است دلایل مخالفت رئیس‌جمهور را در سوابق رسمی ثبت کند و مصوبه را دوباره مورد بررسی قرار دهد. اگر دوسوم اعضای رأی‌دهنده با تصویب مجدد آن موافقت کنند، مصوبه همراه با دلایل مخالفت رئیس‌جمهور به مجلس دیگر فرستاده می‌شود. در صورتی که مجلس دوم نیز با اکثریت دوسوم مصوبه را تأیید کند، طرح بدون نیاز به امضای رئیس‌جمهور به قانون تبدیل خواهد شد.
چرا رئیس‌جمهور آمریکا حق وتو دارد؟
تدوین‌کنندگان قانون اساسی آمریکا اختیار وتو را به رئیس‌جمهور دادند تا مانع تمرکز بیش از اندازه قدرت در قوه مقننه شوند. این اختیار یکی از نمونه‌های اصلی اجرای اصل تفکیک قوا در نظام سیاسی آمریکاست. قانون اساسی ایالات متحده با تقسیم قدرت میان سه قوه مجریه، مقننه و قضائیه و ایجاد سازوکارهایی برای نظارت متقابل آن‌ها، در تلاش است تا از سوءاستفاده از قدرت جلوگیری کند.
حق وتو به رئیس‌جمهور اجازه می‌دهد مصوبات کنگره را بررسی کند و در صورت تشخیص مغایرت با قانون اساسی، ناعادلانه بودن یا نامناسب بودن آن‌ها، مانع تبدیل شدنشان به قانون شود. در مقابل، اختیار کنگره برای لغو وتوی رئیس‌جمهور نیز مانع آن می‌شود که قوه مجریه بتواند به‌تنهایی و بدون محدودیت درباره سرنوشت قوانین تصمیم بگیرد. به این ترتیب، حق وتو و امکان لغو آن دو ابزار مکمل برای حفظ تعادل قدرت میان قوه مجریه و قوه مقننه هستند.
یکی از نمونه‌های تاریخی این موضوع به سال ۱۹۷۳ بازمی‌گردد؛ زمانی که ریچارد نیکسون، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، مصوبه S. 518 را وتو کرد. این مصوبه با هدف حذف دو سمت مدیریتی در دفتر مدیریت و بودجه آمریکا تهیه شده بود. نیکسون در پیام وتوی خود با استناد به اصل تفکیک قوا اعلام کرد که این مصوبه اختیارات قوه مجریه را نقض می‌کند. او استدلال کرد که برکناری مقام‌های اجرایی از اختیارات انحصاری رئیس‌جمهور است و کنگره نمی‌تواند در این اختیار دخالت کند.
انواع حق وتوی رئیس‌جمهور آمریکا
بخش هفتم اصل اول قانون اساسی آمریکا به رئیس‌جمهور اختیار می‌دهد تا مصوبات کنگره را وتو کند. بر اساس قانون اساسی آمریکا، رئیس‌جمهور پس از دریافت مصوبه کنگره، ۱۰ روز به‌استثنای یکشنبه‌ها فرصت دارد درباره آن تصمیم بگیرد. اگر در این مدت اقدامی نکند، مصوبه به‌طور خودکار به قانون تبدیل می‌شود؛ البته به شرط آنکه تعطیلی کنگره مانع بازگرداندن مصوبه نشده باشد. حق وتوی رئیس‌جمهور آمریکا به دو نوع وتوی عادی (Regular Veto) و وتوی جیبی (Pocket Veto) تقسیم می‌شود.
وتوی عادی (Regular Veto)
وتوی عادی نوعی وتوی مشروط است که کنگره امکان لغو آن را دارد. در این حالت، رئیس‌جمهور ظرف ۱۰ روز مصوبه را بدون امضا به مجلسی بازمی‌گرداند که طرح ابتدا در آن ارائه شده است. رئیس‌جمهور معمولاً دلایل مخالفت خود را نیز در قالب یک یادداشت یا «پیام وتو» همراه مصوبه ارسال می‌کند.
کنگره می‌تواند با کسب رأی موافق دوسوم اعضای رأی‌دهنده در هر یک از دو مجلس، وتوی رئیس‌جمهور را لغو کند. جورج واشنگتن نخستین رئیس‌جمهور آمریکا بود که در ۵ آوریل ۱۷۹۲ از حق وتوی عادی استفاده کرد. نخستین لغو موفق وتوی رئیس‌جمهور توسط کنگره نیز در ۳ مارس ۱۸۴۵ اتفاق افتاد؛ زمانی که کنگره توانست وتوی جان تایلر، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، بر مصوبه S. 66 را لغو کند.
وتوی جیبی (Pocket Veto)
وتوی جیبی برخلاف وتوی عادی، نوعی وتوی قطعی است که کنگره نمی‌تواند آن را لغو کند. این نوع وتو زمانی اتفاق می‌افتد که رئیس‌جمهور مصوبه‌ای را امضا نکند و کنگره نیز به‌گونه‌ای تعطیل شود که امکان بازگرداندن مصوبه به آن وجود نداشته باشد. مبنای قانونی وتوی جیبی در بخش هفتم اصل اول قانون اساسی آمریکا آمده است. طبق این بخش، اگر تعطیلی کنگره مانع بازگرداندن مصوبه از سوی رئیس‌جمهور شود، آن مصوبه به قانون تبدیل نخواهد شد.
در طول تاریخ آمریکا، استفاده از وتوی جیبی بارها باعث اختلاف میان رئیس‌جمهور و کنگره شده است. مهم‌ترین موضوع اختلاف نیز به تفسیر مفهوم «تعطیلی کنگره» مربوط می‌شود. رؤسای جمهور آمریکا تلاش کرده‌اند از وتوی جیبی در تعطیلات میان جلسات و همچنین تعطیلات میان دوره‌های کاری کنگره استفاده کنند، اما کنگره با چنین تفسیری از این اختیار مخالفت کرده است. قوه مقننه آمریکا با استناد به احکام دادگاه‌ها در دوران معاصر معتقد است که رئیس‌جمهور تنها زمانی می‌تواند از وتوی جیبی استفاده کند که کنگره دوره کاری خود را به‌طور رسمی و بدون تعیین زمان بازگشت به پایان رسانده باشد. جیمز مدیسون نخستین رئیس‌جمهور آمریکا بود که در سال ۱۸۱۲ از حق وتوی جیبی استفاده کرد.
کنگره آمریکا چگونه می‌تواند وتوی رئیس‌جمهور را لغو کند؟
اگر رئیس‌جمهور آمریکا مصوبه‌ای را که به تأیید مجلس نمایندگان و سنا رسیده است وتو کند، کنگره همچنان می‌تواند آن را به قانون دربیاورد. البته برای این کار، رأی اکثریت ساده کافی نیست و هر دو مجلس باید با اکثریت دوسوم، بار دیگر مصوبه را تصویب کنند. به این ترتیب، حتی مخالفت رئیس‌جمهور نیز نمی‌تواند مانع اجرایی شدن قانونی شود که حمایت لازم را در هر دو مجلس به دست آورده است. بر اساس بند هفتم اصل اول قانون اساسی آمریکا، زمانی که رئیس‌جمهور از امضای یک مصوبه خودداری کرده و آن را به مجلس ارائه‌دهنده بازمی‌گرداند، باید دلایل مخالفت خود را نیز اعلام کند. مجلس مربوطه این دلایل را در سوابق رسمی به ثبت می‌رساند و سپس می‌تواند مصوبه را دوباره به رأی بگذارد.
برای لغو وتوی رئیس‌جمهور، دست‌کم دوسوم نمایندگانی که در رأی‌گیری شرکت می‌کنند باید به تصویب دوباره قانون رأی مثبت بدهند. این رأی‌گیری باید به‌صورت رسمی و ثبت‌شده انجام شود و تعداد نمایندگان حاضر نیز به حد نصاب قانونی برسد.
مجلس نمایندگان آمریکا چگونه وتوی رئیس‌جمهور را لغو می‌کند؟
بررسی مصوبات وتوشده در مجلس نمایندگان آمریکا از اولویت بالایی برخوردار است. معمولاً پس از دریافت پیام رئیس‌جمهور، مجلس در مدت کوتاهی درباره تأیید یا لغو وتو تصمیم می‌گیرد. هنگامی که پیام وتوی رئیس‌جمهور به مجلس نمایندگان می‌رسد، رئیس مجلس آن را در جلسه مطرح می‌کند. سپس متن پیام خوانده و در سوابق رسمی ثبت می‌شود. برای آغاز بررسی مجدد مصوبه نیز نیازی نیست یکی از نمایندگان درخواست جداگانه‌ای ارائه کند.
با این حال، نمایندگان می‌توانند پیشنهاد دهند که بررسی مصوبه به روز دیگری موکول شود یا آن را برای رسیدگی بیشتر به کمیته مربوطه بفرستند. بحث درباره لغو وتو معمولاً بر اساس قاعده‌ای انجام می‌شود که یک ساعت برای بررسی موضوع در نظر می‌گیرد. در عمل، رئیس کمیته مسئول بررسی طرح، مدیریت این زمان را بر عهده دارد و معمولاً ۳۰ دقیقه از آن را در اختیار ارشدترین عضو حزب اقلیت در همان کمیته قرار می‌دهد. پس از پایان مذاکرات، مجلس می‌تواند با رأی اکثریت به بحث خاتمه دهد و رأی‌گیری درباره لغو وتو را آغاز کند.
برای کنار گذاشتن وتوی رئیس‌جمهور، رأی مثبت دوسوم نمایندگان شرکت‌کننده در رأی‌گیری ضروری است. این رأی‌گیری از طریق سامانه الکترونیکی انجام می‌شود تا رأی هر نماینده به‌صورت رسمی ثبت گردد. نتیجه رأی‌گیری مجلس نمایندگان درباره لغو وتو قطعی است و برخلاف بسیاری از رأی‌گیری‌های دیگر، امکان درخواست تجدیدنظر در آن وجود ندارد.
اگر مجلس نمایندگان نتواند رأی لازم را به دست آورد، موضوع به سنا اطلاع داده می‌شود. اما اگر رأی‌گیری موفق باشد و مصوبه در ابتدا از مجلس نمایندگان ارائه شود، طرح برای تصمیم‌گیری به سنا فرستاده خواهد شد. در مقابل، اگر مصوبه ابتدا در سنا تصویب شده و آن مجلس پیش‌تر وتوی رئیس‌جمهور را لغو کرده باشد، رأی موافق دوسوم نمایندگان مجلس نمایندگان آخرین مرحله خواهد بود و مصوبه مستقیماً به قانون تبدیل می‌شود.
کدام مجلس ابتدا درباره لغو وتو تصمیم می‌گیرد؟
رسیدگی به مصوبه وتوشده از همان مجلسی آغاز می‌شود که طرح ابتدا در آن ارائه شده است. اگر طرح از مجلس نمایندگان آمده باشد، این مجلس نخست درباره لغو وتو رأی می‌دهد. اگر طرح ابتدا در سنا مطرح شده باشد، سناتورها باید پیش از نمایندگان مجلس درباره آن تصمیم بگیرند. چنانچه مجلس نخست بتواند رأی دوسوم را به دست آورد، مصوبه برای بررسی مجدد به مجلس دوم فرستاده می‌شود. در صورت موافقت دوسوم اعضای رأی‌دهنده مجلس دوم نیز وتوی رئیس‌جمهور لغو شده و مصوبه را به قانون تبدیل می‌کنند.
اما اگر مجلس نخست نتواند رأی لازم را به دست آورد، روند لغو وتو همان‌جا متوقف می‌شود و مجلس دوم دیگر فرصتی برای رأی‌گیری درباره آن نخواهد داشت. قانون اساسی آمریکا همچنین دو مجلس را ملزم نکرده است که حتماً درباره لغو هر وتو رأی‌گیری کنند. آن‌ها می‌توانند بررسی مصوبه را به کمیته‌های مربوطه بسپارند یا تصمیم‌گیری درباره آن را به تعویق بیندازند. اگر تا پایان دوره فعالیت کنگره تصمیمی برای تصویب دوباره مصوبه گرفته نشود، آن طرح از دستور کار خارج خواهد شد.
سنا برای لغو وتوی رئیس‌جمهور به چند رأی نیاز دارد؟
در سنای آمریکا نیز برای لغو وتوی رئیس‌جمهور، حمایت دوسوم سناتورهای شرکت‌کننده در رأی‌گیری لازم است. بنابراین، اگر هر ۱۰۰ سناتور در رأی‌گیری حضور داشته باشند و رأی بدهند، دست‌کم ۶۷ رأی مثبت برای کنار گذاشتن وتو نیاز خواهد بود. البته این عدد همیشه ثابت نیست؛ زیرا قانون اساسی حمایت دوسوم اعضای رأی‌دهنده را ضروری می‌داند، نه الزاماً دوسوم کل کرسی‌های سنا. در نتیجه، اگر تعداد کمتری از سناتورها رأی بدهند و حد نصاب قانونی برقرار باشد، تعداد آرای لازم نیز متناسب با آن تغییر می‌کند.
سنا معمولاً با توافق همه اعضا درباره زمان و نحوه بررسی مصوبات وتوشده تصمیم می‌گیرد. در چنین توافقی ممکن است مدت مذاکرات محدود شده و پیام رئیس‌جمهور بدون قرائت کامل، در سوابق رسمی ثبت شود. گاهی نیز مصوبه وتوشده چند روز در سنا باقی می‌ماند تا سناتورها درباره شرایط بررسی آن به توافق برسند. با این حال، برای آغاز بررسی یک مصوبه وتوشده، موافقت تمام ۱۰۰ سناتور ضروری نیست. در نبود توافق عمومی نیز می‌توان مطابق مقررات سنا موضوع را بررسی کرد. سناتورها همچنین می‌توانند پیشنهاد دهند که بررسی مصوبه به کمیته ارجاع، به زمان دیگری موکول یا رسیدگی به آن برای مدتی نامحدود به تعویق بیفتد.
بدون نظر