دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، آتشبس شکننده دو هفتهای میان آمریکا و ایران را «یک پیروزی کامل و تمامعیار» توصیف کرده است اما واقعیت روی زمین چیز دیگری را نشان میدهد. نکته دیگر اینکه در همان روز اول شروع آتشبس مشخص شد که دو طرف حتی روی بندهای اولیه و چهارچوب مذاکرات نیز توافق ندارند. مفاد این آتشبس و چهارچوب مذاکرات هر چه که باشد، ایران با کنترل تنگه هرمز توانسته اهرم فشاری عظیم بر اقتصاد جهانی به دست آورد.
اینکه آتشبس مشروط به موافقت ایران با بازگشایی این آبراه حیاتی است، بهطور ضمنی نشاندهنده نفوذ تهران بر مهمترین گلوگاه نفتی جهان و در نتیجه بخشهای بزرگی از اقتصاد جهانی است.
به گزارش سیانان، سامانتا گروس، کارشناس انرژی مؤسسه بروکینگز، ماه گذشته گفت: «ایران برای ایجاد اختلالی بزرگ در اقتصاد جهانی به قدرت نظامی زیادی نیاز ندارد.»
سرمایهگذاران و معاملهگران از آتشبس بین طرفین استقبال کردهاند، هرچند تحلیلگران هشدار میدهند نگرانیها درباره عرضه جهانی نفت همچنان پابرجاست. قیمت نفت خام در روز چهارشنبه ۱۵ تا ۲۰ درصد سقوط کرد و قیمت شاخص گاز طبیعی اروپا نیز کاهش مشابهی را تجربه کرد.
نیل شیرینگ، اقتصاددان ارشد Capital Economics، در یادداشتی هشدار داد: «موانع قابلتوجهی وجود دارد تا توافق آتشبس میان آمریکا، اسرائیل و ایران به پایان پایدار جنگ منجر شود…برای بازارها، مهمترین مسئله همچنان وضعیت تنگه هرمز است.»
هنوز مشخص نیست آیا عبور کشتیها از تنگه هرمز، بهطور کامل از سر گرفته خواهد شد یا نه؛ و پس از نشانههایی از عبور نفتکشها در صبح چهارشنبه، گزارش شده که ایران پس از حملات اسرائیل به لبنان، دوباره تردد در این تنگه را متوقف کرده است. دستکم در حال حاضر، ارتش ایران کنترل این رفتوآمدها را در دست دارد و این موضوع به آن قدرتی منحصربهفرد در بازارهای جهانی انرژی میدهد.
ایران عملاً برای بیش از شش هفته تنگه هرمز را برای عمده کشتیها مسدود کرده بود؛ وضعیتی که پیشتر برای آبراهی که معمولاً حدود یکپنجم عرضه نفت و گاز جهان و یکسوم صادرات کود اوره را جابهجا میکند، غیرقابل تصور بود.
گروس میگوید: «این همان سناریویی است که تحلیلگران امنیت انرژی سالها از آن نگران بودند.»
کشورهای سراسر جهان از این شوک تاریخی در عرضه نفت آسیب دیدهاند.
در آسیا، نگرانی از کمبود سوخت، دولتها را به اتخاذ اقدامات شدید واداشته و فیلیپین وضعیت اضطراری انرژی اعلام کرده است. در اروپا نیز همزمان با خروج از بحران ناشی از جنگ روسیه و اوکراین، قیمت برق افزایش یافته است. حتی در ایالات متحده که خود تولیدکننده بزرگ نفت است، قیمت بنزین افزایش یافته است.
دن آلاماریو، استراتژیست ارشد ژئوپلیتیک در Oxford Economics، به سیانان گفته نفوذ ایران بر تنگه «برای دستیابی به آتشبس کافی بوده» و مهمتر از آن، در حالی که حکومت ایران تضعیف شده اما همچنان پابرجاست. او افزود ایران با استفاده از تنگه هرمز نوعی «جنگ اقتصادی» به راه انداخته است.
نفت ایران با قیمت بالاتری فروخته میشود
کنترل تنگه هرمز، دو مزیت کلیدی برای ایران به همراه داشته است: اهرم اقتصادی بر جهان و توانایی تأمین مالی جنگ از طریق فروش نفت با قیمتهای بالاتر.
فشار به بازار نفت جهانی پس از بسته شدن تنگه هرمز به حدی بود که واشنگتن حتی بهطور موقت تحریمها بر حدود ۱۴۰ میلیون بشکه نفت دریایی ایران را تعلیق کرد.
بر اساس دادههای همایون فلکشاهی، تحلیلگر شرکت کپلر، صادرات نفت ایران تا ماه مارس بهطور متوسط به حدود ۱.۸۵ میلیون بشکه در روز رسیده که حدود ۱۰۰ هزار بشکه در روز بیشتر از میانگین دسامبر تا فوریه است.
ایران همچنین درآمد بیشتری از صادرات نفت خود کسب میکند؛ نفتی که در شرایط عادی حدود ۱۰ دلار در هر بشکه پایینتر از نفت برنت فروخته میشود. اما در برخی معاملات اخیر در چین که معمولاً خریدار اصلی نفت ایران است، این نفت حدود ۳ دلار بالاتر از قیمت برنت معامله شده است. به گفته این کارشناس، در هند این اختلاف در برخی موارد به ۷ دلار نیز رسیده است.
فلکشاهی به سیانان گفته است: «افزایش تعداد مشتریان و نبود نفت رقابتی از خاورمیانه باعث افزایش قیمت نفت ایران شده است.»
برگ برنده ایران
در همین حال، تهران میخواهد حتی پس از پایان جنگ نیز به استفاده از قدرت اقتصادی تازهاش ادامه دهد و همچنان در دسترسی به تنگه نقش داشته باشد؛ موضوعی که در طرح ۱۰بندی مبنای مذاکرات با آمریکا مطرح شده است.
کارل شاموتا، استراتژیست ارشد بازار در Corpay Currency Research، میگوید: «حکومت ایران (بهنوعی) کنترل سیاسی خود را تثبیت کرده و توانایی خود برای به زانو درآوردن بازارهای جهانی نفت و گاز را نشان داده است.»
ترامپ نیز به نوبه خود، این پیشنهادهای ایران را «مبنایی قابلاجرا برای مذاکره» توصیف کرده است.
چندین تحلیلگر اکنون احتمال ایجاد یک سیستم دائمی دریافت عوارض از سوی ایران برای کشتیهایی که از این آبراه عبور میکنند را مطرح کردهاند، البته با برخی ملاحظات مهم.
تحلیلگران کپلر در یادداشتی میگویند: «این آتشبس تنگه هرمز را هم بهعنوان یک نقطه فشار و هم بهعنوان یک ابزار چانهزنی تقویت کرده است.»
برای مثال، شرکت کپلر پیشنهاد داده است که عمان (که بخشی از تنگه در آبهای سرزمینی آن قرار دارد) میتواند بهعنوان یک «واسطه بیطرف و غیرتحریمی» عمل کند؛ به این صورت که پرداختها را دریافت کرده و سپس سهم توافقشدهای را به ایران منتقل کند. رسمیسازی دریافت عوارض برای عبور از تنگه هرمز میتواند به برآورده شدن یکی دیگر از مطالبات اصلی ایران نیز کمک کند؛ یعنی دریافت جبران اقتصادی برای خسارات ناشی از جنگ.
تهران در هفتههای اخیر اقدام به دریافت عوارض از کشتیهایی که از تنگه عبور میکنند کرده است و بر اساس گزارش شرکت اطلاعات کشتیرانی Lloyd’s List، دستکم یک کشتی برای عبور، مبلغ ۲ میلیون دلار پرداخت کرده است.
روز چهارشنبه، خبرگزاری تسنیم گزارش داد که ایران و عمان قصد دارند برای عبور از تنگه عوارض تعیین کنند، هر چند ساعاتی بعد به نقل از وزیر حمل و نقل عمان اعلام شد که این کشور بنا ندارد بابت عبور کشتیها از تنگه هرمز، عوارض دریافت کند.
بر اساس ارزیابی کپلر، شرکتهای کشتیرانی تجاری و بیمهگران احتمالاً سریعتر از سیاستگذاران با پرداخت این عوارض موافقت خواهند کرد. این شرکت تأکید میکند: «برای بخش عمدهای از ظرفیت صادراتی خلیج فارس، مسیر جایگزین قابلتوجهی وجود ندارد.»
بدون نظر