شهرنوش پارسیپور، نویسنده، داستاننویس و مترجم سرشناس ایرانی، روز جمعه ۱۲ تیر ۱۴۰۵ در ۸۰ سالگی در یکی از بیمارستانهای حومه سانفرانسیسکو در ایالت کالیفرنیا درگذشت. بر اساس اعلام خانواده و نزدیکان او، پارسیپور از هفته گذشته در پی سکته قلبی در بیمارستان بستری بود و عصر جمعه چشم از جهان فروبست.
پارسیپور از مهمترین چهرههای ادبیات داستانی معاصر ایران بود؛ نویسندهای که نامش با آثاری چون سگ و زمستان بلند، طوبا و معنای شب، زنان بدون مردان، عقل آبی، شیوا، بر بال باد نشستن و خاطرات زندان گره خورده است. آثار او بارها با ممنوعیت انتشار روبهرو شد، اما در داخل و خارج از ایران جایگاه ویژهای در میان علاقهمندان ادبیات معاصر پیدا کرد.
او از اواخر دهه ۱۳۷۰ خورشیدی در شمال کالیفرنیا زندگی میکرد و همچنان یکی از صداهای مهم ادبیات فارسی باقی ماند. آثار پارسیپور به زبانهای مختلف ترجمه شدهاند و زنان بدون مردان در سالهای اخیر بار دیگر با ترجمه تازه انگلیسی و نامزدی در فهرست اولیه جایزه بینالمللی بوکر ۲۰۲۶ مورد توجه جهانی قرار گرفت.
تولد و سالهای کودکی شهرنوش پارسیپور
شهرنوش پارسیپور ۲۸ بهمن ۱۳۲۴ در تهران به دنیا آمد. او از نوجوانی به نوشتن علاقهمند شد و گفته میشود که از ۱۳ سالگی نوشتن را آغاز کرد. این علاقه زودهنگام بعدها به مسیری حرفهای تبدیل شد و او را به یکی از چهرههای ماندگار داستاننویسی ایران رساند.
پارسیپور پس از پایان تحصیلات متوسطه، وارد دانشگاه تهران شد و در رشته علوم اجتماعی تحصیل کرد. او در سال ۱۳۵۲ از دانشگاه تهران فارغالتحصیل شد و سپس برای ادامه تحصیل در رشته زبان و فرهنگ چینی راهی فرانسه شد. حضور او در دانشگاه سوربن و آشنایی با فرهنگ چین، بعدها در بخشی از ترجمهها و علاقهمندیهای فکریاش بازتاب پیدا کرد.
آغاز فعالیت ادبی و انتشار نخستین رمان
پارسیپور فعالیت ادبی خود را از دهه ۱۳۵۰ به شکل جدی دنبال کرد. نخستین رمان او با عنوان سگ و زمستان بلند در همین دهه منتشر شد. این رمان از نخستین آثاری بود که نام او را در فضای ادبی ایران مطرح کرد.
سگ و زمستان بلند داستان زنی جوان را در فضایی اجتماعی و سیاسی روایت میکند و از همان ابتدا نشان داد که پارسیپور به سرنوشت زنان، فشارهای اجتماعی، تنهایی، سیاست و تغییرات جامعه ایران توجه ویژهای دارد. این دغدغهها بعدها در آثار مهمتر او، بهویژه طوبا و معنای شب و زنان بدون مردان، پررنگتر شد.
فعالیت در تلویزیون ملی ایران و استعفا در سال ۱۳۵۳
شهرنوش پارسیپور پیش از انقلاب در سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران فعالیت داشت. او تهیهکننده برنامهای به نام زنان روستایی بود که به زندگی، مسائل و جایگاه زنان در مناطق روستایی ایران میپرداخت.
اما در سال ۱۳۵۳، پس از اعدام خسرو گلسرخی و کرامتالله دانشیان و بازداشت شماری از نویسندگان و روشنفکران، پارسیپور در اعتراض به این شرایط از تلویزیون ملی ایران استعفا داد. اندکی پس از آن پارسیپور بازداشت شد و ۵۴ روز را در زندان گذراند. این نخستین تجربه زندان برای پارسیپور بود، اما آخرین آن نبود.
بازگشت به ایران و زندان در دهه ۱۳۶۰
پارسیپور پس از مدتی اقامت در خارج از کشور، در سال ۱۳۵۹ به ایران بازگشت. یک سال بعد، در مرداد ۱۳۶۰، بار دیگر بازداشت شد و نزدیک به چهار سال را در زندان سپری کرد. این دوره از زندان، بعدها در کتاب خاطرات زندان شهرنوش پارسیپور بازتاب یافت.
او در همین سالها کار روی برخی از مهمترین آثارش را ادامه داد. بر اساس روایتهای منتشرشده، پارسیپور نوشتن طوبا و معنای شب را در دوران زندان آغاز کرد و پس از آزادی، آن را بازنویسی و آماده انتشار کرد.
«طوبا و معنای شب»؛ رمانی مهم در ادبیات معاصر ایران
طوبا و معنای شب یکی از مهمترین رمانهای شهرنوش پارسیپور و از آثار شاخص ادبیات داستانی معاصر ایران است. این رمان پس از آزادی او از زندان منتشر شد و به سرعت توجه بسیاری از مخاطبان و منتقدان را جلب کرد.
این اثر، سرگذشت زنی به نام طوبا را در بستر تحولات اجتماعی، سیاسی و تاریخی ایران روایت میکند. پارسیپور در این رمان، تاریخ، اسطوره، عرفان، سیاست و تجربه زنانه را درهم میآمیزد و تصویری گسترده از جامعه ایران در چند دوره تاریخی ارائه میدهد.
طوبا و معنای شب از جمله آثاری است که جایگاه پارسیپور را بهعنوان نویسندهای بلندپرواز و صاحبسبک تثبیت کرد. این رمان در کنار زنان بدون مردان همچنان از شناختهشدهترین آثار او به شمار میرود.
«زنان بدون مردان»؛ اثری که برای نویسنده دردسرساز شد
زنان بدون مردان شاید مشهورترین اثر شهرنوش پارسیپور در سطح بینالمللی باشد. این کتاب که بسیاری آن را از مهمترین آثار فمینیستی ادبیات فارسی میدانند ابتدا در سال ۱۳۶۸ منتشر شد اما خیلی زود با ممنوعیت مواجه شد.
این اثر داستان چند زن را روایت میکند که هر یک به شکلی از فشارهای اجتماعی، خانوادگی و مردسالارانه گریختهاند و در نهایت در باغی در اطراف تهران به هم میرسند. فضای داستان، ترکیبی از واقعیت اجتماعی، تاریخ معاصر، تمثیل، عرفان و رئالیسم جادویی است.
انتشار زنان بدون مردان برای پارسیپور پیامدهای سنگینی داشت. او پس از انتشار این کتاب بار دیگر بازداشت و اثرش در ایران ممنوع شد. با این حال، کتاب در سالهای بعد به زبانهای مختلف ترجمه شد و در میان خوانندگان خارج از ایران نیز جایگاه ویژهای پیدا کرد.
شهرت جهانی زنان بدون مردان تنها به ترجمههای ادبی محدود نماند. شیرین نشاط، هنرمند و فیلمساز ایرانی، بر اساس این کتاب فیلمی با همین نام ساخت. این فیلم در سال ۲۰۰۹ در جشنواره فیلم ونیز مورد توجه قرار گرفت و شیرین نشاط برای آن جایزه شیر نقرهای بهترین کارگردانی را دریافت کرد.
در سال ۲۰۲۶، زنان بدون مردان با ترجمه تازه انگلیسی در فهرست اولیه جایزه بینالمللی بوکر قرار گرفت. این اتفاق بار دیگر نام شهرنوش پارسیپور را در محافل ادبی جهان مطرح کرد. وبسایت جایزه بوکر این کتاب را اثری بینالمللی و تحسینشده معرفی کرد که سرنوشت درهمتنیده چند زن را روایت میکند.
دیگر آثار شهرنوش پارسیپور
کارنامه ادبی پارسیپور گسترده و متنوع است. از جمله آثار داستانی و روایی او میتوان به آویزههای بلور، تجربههای آزاد، ماجراهای ساده و کوچک روح درخت، عقل آبی، شیوا، آداب صرف چای در حضور گرگ، بر بال باد نشستن، آسیه در میان دو دنیا و کمی بهار اشاره کرد.
او در آثارش همواره به مسئله زن، تنهایی، تاریخ، تبعید، اسطوره، عرفان و جستوجوی آزادی میپرداخت. زبان او گاه ساده و روایی و گاه نمادین، خیالانگیز و فلسفی بود. این تنوع باعث شد آثار پارسیپور در مرز میان رمان اجتماعی، ادبیات فمینیستی، رئالیسم جادویی و روایتهای اسطورهای قرار بگیرند.
شهرنوش پارسیپور علاوه بر داستاننویسی، مترجم نیز بود. علاقه او به زبان و فرهنگ چین بخشی از زندگی فکریاش را شکل داد. از جمله ترجمههای او میتوان به شکار جادوگران در دهکده سلیم اثر شرلی جکسون، تاریخ چین و لائودزه و مرشدان دائویی اشاره کرد.
او همچنین آثاری درباره تاریخ و فرهنگ چین و متون مرتبط با تفکر دائویی را به فارسی برگرداند.
مهاجرت و مشکلات مالی
پارسیپور در اواخر دهه ۱۳۷۰ خورشیدی ایران را ترک کرد و در آمریکا ساکن شد. او سالهای پایانی عمر خود را در شمال کالیفرنیا، در حومه سانفرانسیسکو، گذراند.
در سال ۱۳۹۷ پارسیپور در ویدئویی در فیس بوک از مشکلات مالی خود پرده برداشت و توضیح داد که از پس هزینههای زندگی بر نمیآید.
او گفت: «نویسندهای که ۷۲ سال در این دنیا زندگی کرده چرا باید اینقدر بدبخت باشد که نتواند یک خانه دو خوابه بخرد.»
صحبتهای شهرنوش پارسیپور در آن زمان با واکنش کاربران در شبکههای اجتماعی همراه شد و عدهای با به راه انداختن کارزاری اینترنتی مبلغی برای این نویسنده سرشناس جمعآوری کردند.
جوایز و افتخارات
شهرنوش پارسیپور در خارج از ایران نیز بارها مورد توجه محافل فرهنگی قرار گرفت. او از سوی هجدهمین همایش پژوهشهای زنان در آمریکا به عنوان زن سال برگزیده شد. همچنین در سال ۲۰۱۶ جایزه بیتا را دریافت کرد که به چهرههای تأثیرگذار در حوزه هنر، ادبیات و فرهنگ فارسی اهدا میشود.
قرار گرفتن زنان بدون مردان در فهرست اولیه جایزه بینالمللی بوکر ۲۰۲۶ نیز یکی از مهمترین رخدادهای بینالمللی مرتبط با آثار او در سالهای پایانی زندگیاش بود.
زندگی شخصی؛ ازدواج با ناصر تقوایی
شهرنوش پارسیپور در سال ۱۳۴۶ با ناصر تقوایی، فیلمساز سرشناس ایرانی، ازدواج کرد. این ازدواج در سال ۱۳۵۲ به پایان رسید. حاصل این ازدواج یک فرزند بود.
بدون نظر