سیما بینا خواننده، آهنگساز، پژوهشگر موسیقی نواحی، مدرس و نقاش ایرانی است که شانزدهمین جایزه بیتا برای هنرهای ایرانی از سوی دانشگاه استنفورد را دریافت کرد. دانشگاه استنفورد اعلام کرد که شانزدهمین دوره جایزه بیتا برای هنرهای ایرانی به سیما بینا اهدا می‌شود. این جایزه به پاس سال‌ها تلاش هنری و پژوهشی او و نقش برجسته‌اش در پاسداشت، معرفی و گسترش موسیقی فولکلور و میراث موسیقایی ایران به این هنرمند تعلق می‌گیرد. مراسم اهدای جایزه روز شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵ در دانشگاه استنفورد برگزار شد.
از جمله هنرمندان و چهره‌های فرهنگی ایرانی که در دوره‌های پیشین این جایزه را دریافت کرده‌اند، می‌توان به سیمین بهبهانی، محمدرضا شجریان، بهرام بیضایی، شهرنوش پارسی‌پور، مرجان ساتراپی، کیهان کلهر، پریسا، شهرام ناظری و حسین امانت اشاره کرد.
سیما بینا بیش از هفت دهه از زندگی خود را به اجرای موسیقی سنتی و گردآوری و حفظ ترانه‌های محلی ایران اختصاص داده است. نام او بیش از همه با موسیقی خراسان، ترانه‌هایی چون نوایی و پژوهش گسترده درباره لالایی‌ها و نغمه‌های بومی مناطق مختلف ایران شناخته می‌شود. بینا فعالیت حرفه‌ای خود را از کودکی در رادیو آغاز کرد، در برنامه‌های مشهور گل‌ها و گل‌های صحرایی آواز خواند و پس از انقلاب، در دوره‌ای که تک‌خوانی زنان در ایران با محدودیت روبه‌رو شد، فعالیت خود را در زمینه آموزش، پژوهش و اجرای بین‌المللی ادامه داد.
سیما بینا شامگاه شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵ شانزدهمین جایزه «بیتا برای هنرهای ایرانی» را در دانشگاه استنفورد آمریکا دریافت کرد. این جایزه به پاس بیش از شش دهه فعالیت این خواننده ۸۱ ساله در حفظ و گسترش میراث موسیقایی ایران به او اهدا شد. دانشگاه استنفورد هنگام معرفی بینا، به تلاش‌های او برای گردآوری موسیقی نواحی، آموزش موسیقی به زنان و انتقال این میراث به نسل‌های بعد اشاره کرد.
تولد و خانواده سیما بینا
سیما بینا ۱۴ دی ۱۳۲۳، در شهر خوسف در نزدیکی بیرجند، خراسان جنوبی متولد شد.
احمد بینا، پدر سیما بینا، اهل موسیقی و شعر بود. به گفته خودش، پدرش از اهالی باذوق خراسان بود که صدای خوبی داشت، آواز می‌خواند، شعر می‌گفت و تار می‌نواخت. به گفته او، خانواده‌اش برای هنر و هنرمند احترام زیادی قائل بودند و پدر و مادرش، پوراندخت ایران‌نژاد، استعداد موسیقایی او را از کودکی جدی گرفتند.
سیما همراه خواهرانش مینا و هما در فضایی هنردوست بزرگ شد. هنگامی که خانواده در سال ۱۳۳۲ به تهران رفتند، احمد بینا دخترانش را به رادیو برد و همین اتفاق زمینه آغاز فعالیت حرفه‌ای سیما بینا را فراهم کرد.
شروع خوانندگی در ۹ سالگی در رادیو ایران
سیما بینا تنها ۹ سال داشت که خوانندگی را در برنامه کودک رادیو ایران آغاز کرد. پدرش او را به داوود پیرنیا، بنیان‌گذار برنامه مشهور گل‌ها، معرفی کرد و استعداد او خیلی زود مورد توجه قرار گرفت.
او در ابتدا ترانه‌های کودکانه می‌خواند اما گاهی نغمه‌های محلی خراسانی را که از خانواده و محیط زادگاهش آموخته بود نیز اجرا می‌کرد. استقبال از این ترانه‌ها مسیر فعالیتش را تغییر داد و باعث شد موسیقی بومی و محلی به تدریج به یکی از محورهای اصلی کار او تبدیل شود.
آموزش موسیقی نزد استادان بزرگ
سیما بینا هم‌زمان با حضور در رادیو آموزش موسیقی ایرانی را به شکل جدی دنبال کرد. او ردیف موسیقی و تکنیک‌های آوازی را نزد استادانی چون موسی معروفی، نصرالله زرین‌پنجه و محمدابراهیم مالکی فرا گرفت.
پس از پایان تحصیلات دانشگاهی نیز آموزش ردیف را نزد عبدالله دوامی ادامه داد؛ موسیقی‌دانی که از مهم‌ترین راویان ردیف آوازی موسیقی سنتی ایران بود. این آموزش کلاسیک بعدها در نحوه اجرای موسیقی محلی توسط بینا نقش مهمی داشت و باعث شد کار او صرفاً بازخوانی ساده ترانه‌های بومی نباشد.
او علاوه بر خوانندگی و آهنگسازی، با نوازندگی سه‌تار و دف نیز آشنایی دارد.
تحصیلات سیما بینا؛ فارغ‌التحصیل نقاشی از دانشگاه تهران
با وجود فعالیت حرفه‌ای در موسیقی، رشته دانشگاهی سیما بینا موسیقی نبود. او در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران نقاشی خواند و در سال ۱۳۴۹ فارغ‌التحصیل شد.
نقاشی در تمام زندگی او در کنار موسیقی باقی ماند. بینا گفته زمانی که نمی‌توانسته آواز بخواند، نقاشی برایش به یک پناهگاه تبدیل شده است. او علاوه بر برگزاری نمایشگاه‌های فردی و گروهی، در طراحی لباس‌ها و برخی عناصر بصری اجراهای خود نیز از دانش و علاقه‌اش به هنرهای تجسمی استفاده کرده است.
حضور در برنامه گل‌ها
با بزرگ‌تر شدن سیما بینا، فعالیت او از برنامه کودک رادیو فراتر رفت و وارد برنامه‌های حرفه‌ای موسیقی شد. او در دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ در مجموعه‌های مختلف برنامه گل‌ها از جمله گل‌های رنگارنگ، یک شاخه گل، گل‌های صحرایی و بعدها گل‌های تازه حضور داشت.
در این برنامه‌ها بینا فقط موسیقی محلی اجرا نمی‌کرد و آثار کلاسیک موسیقی ایرانی و ساخته‌های آهنگسازان مختلف را نیز می‌خواند.
شهرت با موسیقی محلی
یکی از مهم‌ترین مراحل کارنامه سیما بینا برنامه گل‌های صحرایی بود. داوود پیرنیا این برنامه را با محوریت موسیقی محلی راه‌اندازی کرد و اجرای ترانه‌های بومی، به‌ویژه نغمه‌های خراسانی، بخش مهمی از آن بود.
صدای بینا از طریق این برنامه در سراسر ایران و حتی کشورهای همسایه شنیده شد و موسیقی خراسان را به مخاطبانی فراتر از محدوده جغرافیایی آن معرفی کرد. فعالیت رادیویی او تا پیش از انقلاب ۱۳۵۷ ادامه داشت.
همکاری سیما بینا با محمدرضا لطفی و گروه شیدا
یکی از دوره‌های مهم فعالیت هنری سیما بینا به همکاری او با محمدرضا لطفی و گروه شیدا مربوط می‌شود. سال‌های ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۸ از درخشان‌ترین دوره‌های فعالیت سیما بینا و همکاری با لطفی یکی از نقاط برجسته این سال‌ها بوده است.
بینا در برنامه گل‌های تازه نیز با هدایت محمدرضا لطفی حضور داشت و در کنار موسیقی محلی، نمونه‌هایی از موسیقی دستگاهی و کلاسیک ایرانی را اجرا کرد.
فعالیت سیما بینا پس از انقلاب
پس از انقلاب ۱۳۵۷ و اعمال محدودیت بر تک‌خوانی زنان در ایران، شرایط فعالیت حرفه‌ای سیما بینا تغییر کرد. امکان ادامه حضور او در رادیو و اجرای عمومی مانند گذشته وجود نداشت، اما او فعالیت موسیقایی خود را متوقف نکرد.
بینا در این دوره بیشتر بر آموزش آواز، پژوهش و گردآوری موسیقی محلی تمرکز کرد. او یکی از نخستین زنانی بود که پس از انقلاب کلاس آموزش آواز برای زنان راه‌اندازی کرد. این کلاس‌ها در دوره‌ای برگزار می‌شد که فعالیت حرفه‌ای خوانندگان زن با محدودیت‌های زیادی همراه بود.
فعالیت آموزشی برای بینا فقط انتقال تکنیک آواز نبود؛ او تلاش می‌کرد شیوه‌های اجرای موسیقی بومی، تلفظ درست واژه‌ها و ویژگی‌های فرهنگی هر منطقه نیز به شاگردان منتقل شود.
پژوهش درباره موسیقی نواحی ایران
بخش مهمی از جایگاه سیما بینا در موسیقی ایران نه به خوانندگی، بلکه به پژوهش میدانی در موسیقی نواحی مربوط می‌شود. او سال‌ها به شهرها و روستاهای مختلف سفر کرد، با خوانندگان و نوازندگان محلی دیدار کرد و نغمه‌هایی را که بسیاری از آنها در معرض فراموشی قرار داشتند ثبت و بازخوانی کرد.
تمرکز اولیه و اصلی او بر موسیقی خراسان جنوبی و منطقه بیرجند و خوسف بود، اما تحقیقاتش به مرور مناطق بسیار بیشتری را دربر گرفت. او موسیقی کردی، ترکمنی، مازندرانی، بلوچی و دیگر فرهنگ‌های موسیقایی ایران را نیز بررسی و اجرا کرده است.
«نوایی» و شهرت جهانی یک ترانه خراسانی
یکی از آثاری که بیش از همه با نام سیما بینا پیوند خورده، ترانه خراسانی نوایی است. نسخه اجراشده توسط او در داخل و خارج از ایران شنیده شد و به یکی از معروف‌ترین نمونه‌های موسیقی محلی خراسان تبدیل شد.
آهنگ‌های معروف سیما بینا
از میان آثار پرآوازه سیما بینا، قطعه «نوایی نوایی» جایگاه ویژه‌ای دارد و شاید شناخته‌شده‌ترین اجرای او باشد؛ ترانه‌ای خراسانی که با صدای او در ایران و خارج از کشور بسیار شنیده شد. قطعاتی مانند «شولا»، «حنایی»، «بانو جان»، «درنا»، «گل سرخ»، «دلبر» و «زلفای یارم» نیز از دیگر اجراهای شناخته‌شده او هستند که بخش مهمی از آنها ریشه در موسیقی محلی خراسان و دیگر نواحی ایران دارند.
پروژه بزرگ لالایی‌های ایران
یکی از مهم‌ترین پروژه‌های پژوهشی سیما بینا گردآوری لالایی‌های ایران است. این پروژه حاصل چند دهه سفر، تحقیق و ملاقات با زنان و مادران در مناطق مختلف کشور بود.
مجموعه لالایی‌های ایران شامل ۴۰ لالایی از نقاط مختلف ایران است که در قالب چهار سی‌دی و دو کتاب فارسی و انگلیسی منتشر شد. این مجموعه حاصل حدود سه دهه پژوهش بینا معرفی شده و به مجموعه شماری از دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی نیز راه یافته است.
سیما بینا در یکی از مصاحبه‌هایش گفته یکی از آرزوهایش این است که مجموعه لالایی‌های ایران روزی در داخل کشور نیز منتشر شود. این مجموعه به دلیل محدودیت‌های مربوط به انتشار صدای تک‌خوان زن امکان انتشار رسمی در ایران پیدا نکرد و خارج از کشور منتشر شد.
اهمیت زبان و لهجه در اجراهای سیما بینا
یکی از ویژگی‌های اجراهای سیما بینا توجه بسیار زیاد او به تلفظ و موسیقی کلمات است. او برای خواندن ترانه‌های هر منطقه تلاش می‌کرد زبان یا لهجه مربوط به آن را تا حد ممکن از مردم همان منطقه بیاموزد.
بینا در مصاحبه‌ای گفته هر کلمه و حتی هر حرف دارای موسیقی خاصی است و خواننده باید «حق» آن را در اجرا ادا کند.
کنسرت‌های بین‌المللی سیما بینا
از اوایل دهه ۱۳۷۰ خورشیدی، فعالیت بین‌المللی سیما بینا گسترش پیدا کرد. او از سال ۱۹۹۳ به جشنواره‌ها و مراکز فرهنگی مختلف در کشورهای گوناگون دعوت شد و کنسرت‌های متعددی در اروپا، آمریکا و نقاط دیگر جهان برگزار کرد.
در این کنسرت‌ها اغلب ترکیبی از موسیقی خراسان و نغمه‌های دیگر مناطق ایران اجرا می‌شد و استفاده از سازها و پوشش‌های محلی نیز بخشی از هویت بصری و موسیقایی اجراها بود.
آیا سیما بینا از ایران مهاجرت کرده است؟
در برخی زندگینامه‌ها نوشته شده که سیما بینا پس از انقلاب از ایران مهاجرت کرد یا در آلمان ساکن شد. خود او اما در یک مصاحبه گفته است: «هیچ وقت از ایران مهاجرت نکردم.»
بینا توضیح داده که داشتن دفتر هنری در کلن آلمان بیشتر برای هماهنگی کنسرت‌ها، جشنواره‌ها و انتشار آثارش در خارج از ایران بوده و به معنای مهاجرت دائمی او نبوده است.
ازدواج و همسر سیما بینا
همسر نخست سیما بینا، عزیز میتویی نام داشت که درگذشته است. از حسن زارعی به عنوان همسر دوم او نام برده می‌شود اما اطلاعات موثق چندانی از این ازدواج در دسترس نیست.
فرزندان سیما بینا
سیما بینا دو فرزند به نام‌های آرش میتویی و آسا میتویی دارد که هر دو به شکلی با هنر ارتباط داشته‌اند. آرش در حوزه موسیقی، صدابرداری و کار استودیویی فعالیت کرده و به موسیقی راک و دیگر سبک‌های معاصر نیز علاقه داشته است. بخشی از پروژه‌های موسیقایی سیما بینا، از جمله ضبط مجموعه لالایی‌ها، در استودیوی او انجام شده است.
دخترش آسا نیز سال‌ها در زمینه طراحی لباس فعالیت داشته و در طراحی بعضی از لباس‌های صحنه مادرش که با الهام از پوشش زنان نواحی مختلف ایران تهیه شده‌اند، نقش داشته است. به این ترتیب، فعالیت هنری سیما بینا در مقاطعی با همکاری اعضای خانواده‌اش نیز همراه بوده است.
جایزه بیتا برای هنرهای ایرانی
مهم‌ترین تقدیر تازه از سیما بینا در ۱۶ آبان ۱۴۰۵ رقم خورد؛ زمانی که در دانشگاه استنفورد آمریکا شانزدهمین جایزه بیتا برای هنرهای ایرانی به او اهدا شد. مراسم در دانشگاه استنفورد در کالیفرنیا برگزار شد و بیتا دریاباری، بنیان‌گذار ایرانی-آمریکایی این جایزه، آن را به بینا اهدا کرد.
دانشگاه استنفورد علت انتخاب او را بیش از شش دهه فعالیت در حفظ و ترویج موسیقی و فرهنگ ایرانی عنوان کرد و به سفرهای پژوهشی او، ثبت نغمه‌های در معرض فراموشی، کتاب‌ها، تدریس، سخنرانی‌های دانشگاهی و نقش او در آموزش موسیقی به زنان اشاره کرد.
جایزه بیتا از سال ۲۰۰۸ در چارچوب برنامه مطالعات ایرانی دانشگاه استنفورد به چهره‌هایی اهدا می‌شود که در هنر و فرهنگ ایران دستاوردهای برجسته داشته‌اند. محمدرضا شجریان، سیمین بهبهانی، بهرام بیضایی، شهرنوش پارسی‌پور، کیهان کلهر و شهرام ناظری از جمله دریافت‌کنندگان پیشین آن بوده‌اند.
اینستاگرام سیما بینا
اکانت اینستاگرام سیما بینا با شناسه simaoinaofficial@ بیش از ۳۸۰ هزار دنبال‌کننده دارد.
بدون نظر