نام «طاعون» هنوز هم تصویری از شهرهای خالی، اجساد انباشتهشده و همهگیریهای ویرانگر قرون وسطی را به ذهن میآورد. طاعون همان بیماری هولناکی است که در یکی از مشهورترین همهگیریهای تاریخ، موسوم به «مرگ سیاه»، طی چند سال بخش بزرگی از جمعیت اروپا را از بین برد.
این بیماری برخلاف تصور رایج، تنها در کتابهای تاریخ وجود ندارد. عامل آن هنوز در طبیعت زندگی میکند و هر سال مواردی از ابتلای انسان در نقاط مختلف جهان ثبت میشود. با این حال طاعون امروز دیگر حکم مرگهای قرون وسطی را ندارد. عامل بیماری بیش از یک قرن است که شناخته شده، راه انتقال آن مشخص است و آنتیبیوتیکهای مؤثری برای درمانش وجود دارند.

با این همه، سرعت پیشرفت بیماری در برخی انواع آن و حضور دائمی باکتری در جمعیت حیوانات وحشی باعث شده طاعون هیچگاه بهطور کامل ریشهکن نشود.
طاعون دقیقاً چیست و عامل آن از کجا میآید؟
طاعون یک بیماری عفونی مشترک میان انسان و حیوان است که در اثر باکتری یرسینیا پستیس (Yersinia pestis) ایجاد میشود. این باکتری بهطور طبیعی در برخی پستانداران کوچک، بهویژه جوندگان وحشی، و ککهایی که روی بدن آنها زندگی میکنند گردش میکند. انسان در این چرخه میزبان اصلی نیست و معمولاً بهطور اتفاقی وارد زنجیره انتقال میشود.
عامل طاعون در سال ۱۸۹۴ و همزمان با شیوع بیماری در هنگکنگ توسط الکساندر یرسن، پزشک و پژوهشگر سوئیسی-فرانسوی، شناسایی شد. نام Yersinia pestis نیز بعدها از نام او گرفته شد. این کشف یکی از نقاط عطف در شناخت بیماری بود؛ زیرا تا پیش از آن، مردم قرنها نمیدانستند چه عاملی باعث موجهای مرگبار طاعون میشود.

امروزه میدانیم که طاعون یک بیماری واحد با ظاهر ثابت نیست و بسته به اینکه باکتری کدام بخش بدن را درگیر کند، به شکلهای متفاوتی بروز میکند.
تفاوت طاعون خیارکی، خونی و ریوی چیست؟
شایعترین نوع، طاعون خیارکی یا Bubonic Plague است. باکتری معمولاً پس از گزش کک آلوده وارد بدن میشود و از مسیر سیستم لنفاوی خود را به نزدیکترین غده لنفاوی میرساند. غده بهشدت متورم و دردناک میشود و تودهای به نام «بوبو» ایجاد میکند. تب ناگهانی، لرز، ضعف، سردرد و درد بدن از دیگر علائم این نوع هستند.

نوع دوم، طاعون سپتیسمیک یا خونی است. در این حالت باکتری در جریان خون تکثیر میشود و ممکن است به خونریزی داخلی، آسیب بافتی، نارسایی اندامها و شوک منجر شود. سیاه شدن برخی بافتها و اندامهای انتهایی بدن که در گزارشهای تاریخی طاعون توصیف شده، میتواند نتیجه مرگ بافت در این مرحله باشد.

نوع سوم، طاعون ریوی است که ریهها را درگیر میکند و از نظر سرعت پیشرفت و امکان انتقال مستقیم میان انسانها، خطرناکترین شکل بیماری محسوب میشود.
چرا طاعون ریوی خطرناکترین نوع طاعون است؟
دو ویژگی، طاعون ریوی را از سایر انواع بیماری خطرناکتر میکند: سرعت بسیار بالای پیشرفت بیماری و امکان انتقال مستقیم از انسان به انسان.
در طاعون خیارکی، معمولاً کک آلوده عامل انتقال است و سرایت مستقیم میان انسانها بسیار نادر محسوب میشود. اما فرد مبتلا به طاعون ریوی میتواند با سرفه و انتشار ذرات تنفسی، باکتری را به فرد دیگری که در تماس نزدیک با اوست منتقل کند.

دوره نهفتگی این شکل بیماری نیز میتواند بسیار کوتاه باشد و در بعضی موارد علائم ظرف حدود ۲۴ ساعت ظاهر شوند. بیمار ممکن است دچار تب، ضعف شدید، تنگی نفس، درد قفسه سینه و سرفه شود و خلط خونی نیز داشته باشد.
در این میان، نکته تعیینکننده، زمان درمان است. سازمان جهانی بهداشت هشدار میدهد طاعون ریوی درماننشده ممکن است تنها طی ۱۸ تا ۲۴ ساعت پس از شروع علائم کشنده شود. به همین دلیل پزشکان در صورت شک جدی به طاعون منتظر نتیجه نهایی آزمایش نمیمانند و درمان را هرچه سریعتر آغاز میکنند.

با این حال، طاعون ریوی برخلاف برخی بیماریهای تنفسی بهسادگی و در فاصلههای دور منتقل نمیشود. شواهد پزشکی نشان میدهند انتقال معمولاً به تماس نزدیک با بیمار، بهویژه در مراحل پیشرفته بیماری، نیاز دارد و شروع آنتیبیوتیک مؤثر نیز میتواند در مدت کوتاهی میزان سرایت را بهشدت کاهش دهد.
طاعون چطور از کک و موش به انسان منتقل میشود؟
تصویری که معمولاً از طاعون وجود دارد این است که موش انسان را بیمار میکند. اما مسیر واقعی کمی پیچیدهتر است و کک نقش واسطه اصلی را بازی میکند.
باکتری Yersinia pestis در جمعیت جوندگان گردش میکند. ککی که از خون یک جونده آلوده تغذیه میکند، باکتری را دریافت میکند. سپس اگر همان کک انسان یا حیوان دیگری را بگزد، میتواند باکتری را به میزبان جدید منتقل کند.

نکته مهم این است که تنها موشهای شهری در این چرخه نقش ندارند. انواع جوندگان وحشی مانند سنجابها، موشهای صحرایی و سگهای دشتی نیز در نقاط مختلف جهان میتوانند میزبان باکتری باشند. حتی حیوانات خانگی، بهخصوص گربهها، ممکن است پس از تماس با حیوان آلوده یا ککهای آلوده بیمار شوند و در مواردی عفونت را به انسان منتقل کنند.

انسان علاوه بر گزش کک، ممکن است در اثر تماس بدون محافظت با بافت یا مایعات بدن حیوان آلوده نیز بیمار شود.
چرا کشتن موشها میتواند خطر طاعون را بیشتر کند؟
این موضوع در نگاه اول عجیب به نظر میرسد. اگر موشها در انتقال طاعون نقش دارند، آیا کشتن آنها نباید مشکل را حل کند؟
اما مشکل اینجاست که در یک منطقه آلوده، اگر ابتدا موشها از بین بروند اما ککها زنده بمانند، ککهای گرسنه به دنبال میزبان جدید میگردند. این میزبان میتواند انسان یا حیوان خانگی باشد.

مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای ایالات متحده آمریکا (CDC) توضیح میدهد که هنگام وقوع طاعون در میان جوندگان، مرگ تعداد زیادی از آنها باعث میشود ککهای آلوده از بدن میزبان مرده جدا شوند و برای یافتن خون به سراغ حیوانات یا انسانهای دیگر بروند.

به همین دلیل سازمان جهانی بهداشت در دستورالعمل مقابله با طاعون تأکید میکند که کنترل ککها باید پیش از کنترل جمعیت جوندگان انجام شود. کشتن گسترده جوندگان بدون کنترل حشره ناقل میتواند بهطور موقت تعداد ککهایی را که به دنبال میزبان تازه هستند افزایش دهد و خطر ابتلای انسان را بیشتر کند. درنتیجه کنترل بیماری نیازمند شناخت چرخه کامل بین باکتری، جانور میزبان و کک ناقل است.
طاعون درمان دارد؛ چرا زمانی اینهمه کشنده بود؟
یکی از مهمترین تفاوتهای طاعون امروز با طاعون قرون وسطی، وجود آنتیبیوتیک است.
طاعون یک بیماری باکتریایی است و به همین دلیل برخی آنتیبیوتیکها میتوانند باکتری عامل آن را از بین ببرند. CDC داروهایی از گروه آمینوگلیکوزیدها و فلوروکینولونها را از گزینههای خط اول درمان معرفی کرده و بسته به وضعیت بیمار از داروهای دیگری نیز استفاده میشود. دوره درمان معمولاً حدود ۱۰ تا ۱۴ روز است، هرچند پزشک بر اساس وضعیت بیمار تصمیم نهایی را میگیرد.

بنابراین، برخلاف این تصور که هنوز درمانی برای طاعون پیدا نشده، درمان مؤثر سالهاست وجود دارد و مسئله اصلی رسیدگی به بیمار در زمان مناسب است.
پیش از عصر آنتیبیوتیک، مرگومیر طاعون بسیار بالا بود. بررسی پروندههای تاریخی در آمریکا نشان میدهد پیش از ورود آنتیبیوتیکها، حدود ۶۶ درصد بیماران ثبتشده جان میباختند که این میزان پس از ورود درمانهای مؤثر بهطور چشمگیری کاهش یافته است.

در طاعون ریوی نیز بررسی مطالعات منتشرشده نشان داده است که با درمان مناسب، بسیاری از بیماران زنده میمانند؛ موضوعی که فاصله بسیار زیادی با مرگومیر تقریباً قطعی بیماری درماننشده دارد.
آیا طاعون در دنیای امروز هنوز مرگبار است؟
طاعون امروزی را باید در دو وضعیت کاملاً متفاوت بیماری درمانشده و بیماری درماننشده مورد بررسی قرار داد.
سازمان جهانی بهداشت میزان مرگومیر طاعون خیارکی درماننشده را حدود ۳۰ تا ۶۰ درصد اعلام میکند. انواع ریوی و سپتیسمیک در صورت نبود درمان میتوانند تقریباً همیشه کشنده باشند.

با این حال، این اعداد درباره بیماری درماننشده هستند. زمانی که تشخیص زود انجام شود و آنتیبیوتیک مناسب بهسرعت در اختیار بیمار قرار گیرد، احتمال زنده ماندن بسیار بالاتر خواهد بود.
به همین دلیل، مهمترین خطر طاعون امروز در کشورهایی با نظام درمانی مناسب، نه نبود دارو، بلکه تشخیص دیرهنگام بیماری است. طاعون در مراحل اولیه ممکن است شبیه بسیاری از بیماریهای عفونی دیگر با تب، ضعف، سردرد یا علائم تنفسی آغاز شود و از آنجایی که بیماری نادری است، پزشک یا بیمار ممکن است از ابتدا به آن مشکوک نشوند.

پس چرا بشر هنوز نتوانسته طاعون را ریشهکن کند؟
ریشهکن کردن یک بیماری با درمان آن متفاوت است. انسان میتواند بیمار مبتلا به طاعون را درمان کند، اما برای ریشهکن کردن بیماری باید باکتری را از تمام مخازن طبیعی آن در جهان حذف کند؛ کاری که عملاً بسیار دشوار است.
Yersinia pestis فقط در انسان زندگی نمیکند. باکتری در شبکهای از جوندگان وحشی و ککهای آنها در اکوسیستمهای مختلف حضور دارد. حتی اگر تمام موارد انسانی یک منطقه درمان شوند، باکتری میتواند سالها در چرخه حیوانی باقی بماند و بعد دوباره به انسان منتقل شود.

این مسئله در کشورهایی مانند ماداگاسکار بهخوبی دیده شده است. بررسیهای علمی نشان دادهاند وجود جوندگانی که در محیطهای انسانی و طبیعت زندگی میکنند، حذف کامل عامل بیماری از چرخه طبیعی را تقریباً غیرممکن میکند.
از طرف دیگر، نابود کردن تمام جوندگان یک منطقه نه عملی است و نه از نظر زیستمحیطی منطقی. بسیاری از این گونهها اجزای مهم اکوسیستم هستند و حذف گسترده آنها میتواند پیامدهای پیشبینیناپذیری داشته باشد.
بنابراین هدف نظامهای بهداشتی امروزی نه ریشهکن کردن جهانی باکتری، بلکه پایش کانونهای طبیعی، کنترل ککها و جوندگان در مناطق پرخطر، شناسایی سریع موارد انسانی و جلوگیری از انتقال است.

چرا واکسنی عمومی برای طاعون وجود ندارد؟
ممکن است این سؤال مطرح شود که اگر بیماری تا این اندازه خطرناک است، چرا مانند بسیاری از بیماریهای عفونی واکسیناسیون عمومی علیه آن انجام نمیشود.
یکی از دلایل این است که طاعون در جهان امروز بیماری بسیار نادری است و خطر ابتلا برای بیشتر مردم بسیار پایین است. سازمان جهانی بهداشت واکسیناسیون عمومی علیه طاعون را توصیه نمیکند و آن را عمدتاً برای برخی افراد با خطر بالای تماس، مانند گروههای خاص آزمایشگاهی یا کارکنان درمانی در شرایط خاص، مطرح میکند.

از سوی دیگر، ابزارهای مؤثر دیگری مانند کنترل ککها، کاهش تماس با حیوانات آلوده، شناسایی سریع بیماران و درمان آنتیبیوتیکی در دسترس هستند.
به همین دلیل، طاعون برخلاف بیماریهایی مانند سرخک، هدف برنامه واکسیناسیون عمومی در سراسر جهان نیست.
«مرگ سیاه» چند نفر را در قرون وسطی کشت؟
از آنجایی که آمار جمعیتی دقیق و ثبت منظم مرگومیر در قرن چهاردهم وجود نداشت، نمیتوان عددی قطعی برای شمار قربانیان مرگ سیاه ارائه کرد.

با این حال، ابعاد فاجعه بسیار بزرگ بود. پژوهشی منتشرشده در Nature برآورد میکند که موج مرگ سیاه در فاصله سالهای ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۱ میلادی ۳۰ تا ۵۰ درصد جمعیت اروپا را طی تنها چند سال از بین برد.
برخی برآوردهای دیگر دامنهای حتی بالاتر ارائه کردهاند و از مرگ ۳۰ تا ۶۰ درصد جمعیت اروپا سخن میگویند. سازمان جهانی بهداشت نیز در مرور تاریخی خود شمار قربانیان مرگ سیاه در اروپا را بیش از ۵۰ میلیون نفر ذکر میکند.

با این حال، تحقیقات جدید نشان دادهاند که میزان مرگومیر در سراسر اروپا یکنواخت نبوده است. بعضی مناطق بهشدت آسیب دیدند و در برخی نقاط اثر جمعیتی بیماری کمتر بود.
همهگیری مرگ سیاه نه یک دوره محدود چندساله، بلکه آغاز دورهای طولانی از بازگشتهای مکرر طاعون بود و در قرنهای بعد نیز شهرهای اروپایی بارها با موجهای تازه بیماری روبهرو شدند.

چرا طاعون قرون وسطی اینقدر ویرانگر بود؟
در بروز فاجعه طاعون در قرون وسطی میتوان چند عامل را بهطور همزمان مؤثر دانست. مردم عامل بیماری و راه انتقال آن را نمیشناختند؛ آنتیبیوتیکی وجود نداشت؛ شهرها از نظر بهداشت، دفع زباله و کنترل جوندگان شرایط بسیار متفاوتی با امروز داشتند و تجارت و رفتوآمد میان شهرها نیز میتوانست جوندگان، ککها و افراد بیمار را به مناطق جدید منتقل کند.

پزشکان قرون وسطی حتی از وجود باکتری خبر نداشتند. نظریه میکروبی بیماریها قرنها بعد شکل گرفت و عامل واقعی طاعون تازه در پایان قرن نوزدهم شناسایی شد.
در چنین شرایطی، یک بیماری که امروز در صورت تشخیص سریع قابل درمان است، میتوانست بدون هیچ درمان اختصاصی در میان جمعیتی که راه جلوگیری از انتقال را نمیشناخت، گسترش پیدا کند.
آیا طاعون میتواند دوباره یک همهگیری جهانی بسازد؟
بروز مورد مشکوک به طاعون در روسیه این نگرانی را ایجاد کرده است که آیا این بیماری میتواند دوباره از یک کانون محدود فراتر برود و به همهگیری گسترده تبدیل شود.

این نگرانی بهویژه به دلیل سابقه تاریخی طاعون و نقش آن در «مرگ سیاه» قابل درک است، اما شرایط امروز با قرون وسطی تفاوتهای اساسی دارد. عامل بیماری شناخته شده، آزمایشهای تشخیصی وجود دارند، آنتیبیوتیکهای مؤثر در دسترساند و نظامهای بهداشت عمومی میتوانند فرد بیمار، تماسهای نزدیک و کانون حیوانی بیماری را شناسایی کنند.
از نظر زیستشناختی، باکتری طاعون همچنان وجود دارد و امکان ایجاد شیوعهای محلی، بهخصوص در مناطقی که کانون طبیعی بیماری دارند، از بین نرفته است. طاعون ریوی نیز در شرایط مناسب میتواند زنجیره انتقال انسانی ایجاد کند.

طاعون ریوی همچنین برخلاف ویروسهایی مانند عامل کووید-۱۹، معمولاً برای انتقال به تماس نزدیکتری نیاز دارد. اقدامات سادهای مانند جداسازی بیمار، استفاده از ماسک و تجهیزات حفاظتی، شناسایی تماسها و تجویز آنتیبیوتیک میتوانند زنجیره انتقال را قطع کنند.
بنابراین وقوع شیوعهای محلی همچنان ممکن است، اما تبدیل شدن طاعون به همهگیری جهانی در ابعاد «مرگ سیاه» با امکانات پزشکی و بهداشتی امروز بسیار دشوارتر از قرون وسطی است.
طاعون امروز بیشتر در کدام نقاط جهان دیده میشود؟
طاعون از طبیعت حذف نشده و کانونهای حیوانی آن در نقاط مختلف جهان وجود دارند. سازمان جهانی بهداشت میگوید کانونهای طبیعی طاعون در همه قارهها بهجز اقیانوسیه یافت میشوند، هرچند بیشتر موارد انسانی دهههای اخیر در آفریقا گزارش شده است.

جمهوری دموکراتیک کنگو و ماداگاسکار از مهمترین مناطق بومی بیماری هستند. موارد پراکنده نیز در بخشهایی از آسیا و قاره آمریکا دیده میشوند. حتی در غرب ایالات متحده، باکتری در جمعیت برخی جوندگان وحشی گردش میکند و هر از گاهی موارد انسانی ثبت میشود.
با این همه، وجود باکتری در طبیعت به معنای آن نیست که مردم این مناطق دائماً در معرض خطرند. بیشتر موارد انسانی نادر و پراکندهاند و معمولاً با تماس مشخص با ککها یا حیوانات آلوده ارتباط دارند.
علائم طاعون چه زمانی باید جدی گرفته شوند؟
علائم اولیه طاعون میتوانند شامل تب ناگهانی، لرز، ضعف، سردرد، درد بدن، تهوع و استفراغ باشند. در طاعون خیارکی، تورم شدید و دردناک غدد لنفاوی علامت شاخص است. در نوع ریوی، سرفه، درد قفسه سینه، تنگی نفس و گاهی خلط خونی ممکن است بهسرعت ظاهر شوند.

اما این علائم بهتنهایی برای تشخیص طاعون کافی نیستند و بسیاری از بیماریهای دیگر نیز ممکن است نشانههای مشابه داشته باشند.
آنچه احتمال ابتلا به طاعون را جدیتر میکند، سابقه تماس است؛ برای مثال، زمانی که فرد در منطقهای حضور داشته باشد که طاعون در حیوانات آن گزارش شده، دچار گزش احتمالی کک شده باشد، با جوندگان یا حیوانات مرده و بیمار تماس پیدا کرده باشد یا با فرد مبتلا به طاعون ریوی ارتباط نزدیک داشته باشد.
در چنین شرایطی، تشخیص سریع اهمیت زیادی دارد و درمان نباید در فردی که پزشک بهطور جدی به طاعون مشکوک است تا آماده شدن نتیجه آزمایش به تعویق بیفتد.

طاعون؛ تهدیدی تاریخی که هنوز از بین نرفته است
شاید عجیبترین نکته درباره طاعون این باشد که باکتری عامل آن، همان عامل مرگ میلیونها نفر در قرون وسطی، هنوز هم در طبیعت وجود دارد. آنچه امروز شرایط را متفاوت کرده، شناخت بسیار بیشتر ما از این عامل، راههای انتقال و روشهای درمان است.
امروزه میدانیم طاعون چگونه میان جوندگان و ککها گردش میکند، از چه راههایی به انسان منتقل میشود و کدام نوع آن خطرناکتر است. آنتیبیوتیکها نیز در صورت تشخیص بهموقع میتوانند درمان مؤثری باشند و اقداماتی مانند شناسایی سریع موارد، بررسی تماسها و مهار کانونهای محدود، احتمال گسترش طاعون را کاهش میدهند.
با این حال، چون Yersinia pestis همچنان در برخی جانوران وحشی و ککهای آنها حضور دارد، حذف کامل این باکتری از طبیعت بسیار دشوار است. به همین دلیل طاعون را نمیتوان فقط بخشی از تاریخ دانست؛ هنوز هم مواردی از آن در جهان دیده میشود، اما امروز ابزارهای مؤثرتری برای تشخیص، درمان و کنترل آن در اختیار داریم.





بدون نظر