خشایارشاه که بود و چه کرد؟ زندگی، فتوحات، جنگ با یونان و میراث پادشاه هخامنشی

خشایارشاه یا خشایارشا، پنجمین شاهنشاه هخامنشی و فرزند داریوش بزرگ بود که از سال ۴۸۶ تا ۴۶۵ پیش از میلاد بر امپراتوری هخامنشی حکومت کرد. نام او بیش از هر چیز با لشکرکشی بزرگ ایران به یونان، نبرد ترموپیل، تصرف آتن و شکست ناوگان ایران در سالامیس گره خورده است. با این حال دوران پادشاهی خشایارشاه تنها به جنگ با یونان محدود نمی‌شود. او با شورش‌هایی در مصر و بابل روبه‌رو شد، پروژه‌های ساختمانی عظیمی در تخت جمشید ادامه داد و در اداره یکی از بزرگ‌ترین امپراتوری‌های جهان باستان نقش داشت.

خشایارشاه که بود؟

خشایارشاه یکم، که در منابع یونانی با نام Xerxes I شناخته می‌شود، پسر داریوش یکم و آتوسا بود. آتوسا دختر کوروش بزرگ بود و همین موضوع جایگاه خشایارشا را در خاندان سلطنتی هخامنشی تقویت می‌کرد.

داریوش بزرگ فرزندان دیگری نیز داشت، اما در نهایت خشایارشاه را به جانشینی خود انتخاب کرد. یکی از کتیبه‌های هخامنشی به‌صراحت از این موضوع سخن می‌گوید و خشایارشا در آن توضیح می‌دهد که داریوش او را در میان فرزندانش به بالاترین جایگاه پس از خود رسانده بود.

خشایارشاه در اوایل دهه ۳۰ زندگی، پس از مرگ داریوش در سال ۴۸۶ پیش از میلاد، به سلطنت رسید و حدود ۲۱ سال بر امپراتوری هخامنشی حکومت کرد.

او در کتیبه‌هایش خود را «شاه بزرگ» و «شاه شاهان» معرفی می‌کند؛ عنوانی که برای شاهنشاهان هخامنشی به کار می‌رفت.

خشایارشاه چگونه به پادشاهی رسید؟

پس از مرگ داریوش بزرگ در سال ۴۸۶ پیش از میلاد، خشایارشاه بدون فروپاشی جدی در ساختار قدرت جانشین او شد.

با این همه بر اساس روایت هرودوت، تاریخ‌نگار یونانی، انتخاب خشایارشا به جانشینی داریوش بدون رقابت خانوادگی نبود. آرتابازان، پسر بزرگ‌تر داریوش که پیش از پادشاه شدن او به دنیا آمده بود، به حق نخست‌زادگی استناد می‌کرد. خشایارشا در مقابل، فرزند آتوسا، دختر کوروش بزرگ، بود و زمانی به دنیا آمده بود که داریوش بالفعل شاه بود.

هرودوت می‌نویسد دِماراتوس، پادشاه سابق اسپارت، به خشایارشا توصیه کرد همین موضوع را به‌عنوان یکی از دلایل برتری خود مطرح کند و داریوش در نهایت او را به جانشینی برگزید. خود هرودوت البته معتقد بود نفوذ آتوسا نیز در این انتخاب نقش مهمی داشت.

سرکوب شورش در مصر و بابل

یکی از نخستین چالش‌های حکومت خشایارشاه، شورش مصر بود. مصر در دوران داریوش بخشی از شاهنشاهی هخامنشی محسوب می‌شد، اما اندکی پیش از مرگ او شورشی در آنجا آغاز شده بود. خشایارشاه در سال‌های نخست سلطنت خود این شورش را سرکوب کرد و برادرش هخامنش را به ساتراپی یا فرمانداری مصر منصوب کرد.

کتاب «تاریخ جامع ایران» لشکرکشی خشایارشا به مصر را اینگونه نقل کرده است:

برخورد خشایارشا در این عملیات -که بر اساس برخی منابع خود فرماندهی لشکر را بر عهده داشت- بسیار بی‌رحمانه بود. او در این لشکرکشی اموال بسیاری از معابد را مصادره کرد… وی حتی پادشاه مصر را از عناوین خود حذف کرد.

پس از تثبیت دوباره کنترل ایران بر مصر، خشایارشاه توانست بخش بیشتری از منابع و نیروی خود را برای لشکرکشی به یونان آماده کند.

بابل نیز در دوره حکومت خشایارشاه شاهد شورش بود. او با ناآرامی‌هایی جدی در این منطقه روبه‌رو شد و آن‌ها را سرکوب کرد. برخی منابع تاریخی از برخورد سخت حکومت هخامنشی با شورشیان و کاهش موقعیت سیاسی بابل پس از این حوادث سخن گفته‌اند.

درباره شدت برخورد خشایارشا با بابل نیز میان منابع اختلاف وجود دارد. برخی منابع یونانی و شماری از پژوهش‌های قدیمی از تخریب معبد اساگیلا و انتقال یا از میان بردن تندیس مردوک سخن گفته‌اند.

با این حال، پژوهشگران جدیدتر درباره تاریخی بودن همه جزئیات این روایت تردید دارند و معتقدند بخشی از آن ممکن است تحت تأثیر سنت‌های ضدایرانی یا روایت‌های متأخر شکل گرفته باشد.

چرا خشایارشاه به یونان حمله کرد؟

لشکرکشی خشایارشاه به یونان در ادامه درگیری‌هایی بود که پیش از او آغاز شده بود. در دوره داریوش، برخی شهرهای یونانی آسیای صغیر علیه حکومت هخامنشی شورش کرده بودند و آتن نیز از شورشیان حمایت کرده بود. داریوش پس از سرکوب شورش ایونی تصمیم گرفت یونان را مجازات کند، اما سپاه ایران در سال ۴۹۰ پیش از میلاد در نبرد ماراتن شکست خورد.

داریوش برای لشکرکشی دیگری آماده می‌شد که درگذشت. درنتیجه خشایارشاه پس از تثبیت حکومت خود تصمیم گرفت برنامه پدرش را ادامه دهد و حمله‌ای بسیار گسترده‌تر به یونان ترتیب دهد.

حمله خشایارشا به یونان یکی از بزرگ‌ترین عملیات‌های نظامی دنیای باستان بود و آماده‌سازی آن چند سال طول کشید.

هرودوت می‌نویسد پس از آنکه طوفان نخستین پل ساخته‌شده بر روی این تنگه را نابود کرد، خشایارشا خشمگین شد و دستور داد آب را ۳۰۰ ضربه تازیانه بزنند و زنجیرهایی در دریا بیندازند. سپس پل‌های تازه‌ای ساخته شد و سپاه هخامنشی از آسیا به اروپا عبور کرد.

هخامنشیان برای انتقال سپاه از آسیا به اروپا روی تنگه هلسپونتس، داردانِل امروزی، پل‌های شناور ساختند. همچنین برای آنکه ناوگان ایران مجبور نباشد از مسیر خطرناک اطراف کوه آتوس عبور کند، کانالی به طول حدود ۲۲۰۰ متر حفر شد. در طول مسیر نیز انبارهایی برای ذخیره غذا و آذوقه سپاه و حیوانات در نظر گرفته شد.

هرودوت ارقام بسیار بزرگی برای سپاه ایران ذکر کرده و شمار نیروها را به بیش از یک میلیون نفر رسانده است. امروزه بیشتر تاریخ‌نگاران چنین ارقامی را غیرواقع‌بینانه می‌دانند.

برآوردهای جدید بسیار پایین‌تر است. دانشنامه ایرانیکا برای سپاه خشایارشاه رقمی در حدود ۱۰۰ هزار نفر و برای ناوگان حدود ۶۰۰ کشتی جنگی را محتمل‌تر می‌داند، هرچند عدد دقیق همچنان محل بحث است.

نبرد ترموپیل و فتح آتن

مشهورترین نبرد زمینی لشکرکشی خشایارشا، نبرد ترموپیل در سال ۴۸۰ پیش از میلاد بود.

اتحادی از نیروهای یونانی به فرماندهی لئونیداس، پادشاه اسپارت، در گذرگاه باریک ترموپیل در برابر ارتش هخامنشی موضع گرفت. باریک بودن مسیر باعث می‌شد برتری عددی سپاه ایران به‌طور کامل قابل استفاده نباشد.

نیروهای یونانی چند روز مقاومت کردند، اما در نهایت ایرانیان از مسیری فرعی به پشت مواضع آن‌ها رسیدند. بخش عمده نیروهای یونانی عقب‌نشینی کرد و لئونیداس همراه با گروهی از سربازان اسپارتی و متحدانشان باقی ماند و کشته شد.

پیروزی ایران در ترموپیل راه حرکت سپاه خشایارشاه به سمت مرکز یونان و آتن را باز کرد.

بخش بزرگی از ساکنان آتن پیش از رسیدن ایرانیان شهر را ترک کرده بودند. نیروهای خشایارشاه وارد آتن شدند و بخش‌هایی از شهر، از جمله بناهای مذهبی آکروپولیس، در جریان عملیات نظامی آسیب دید یا سوزانده شد.

نبرد سالامیس و شکست ناوگان خشایارشاه

در همان سال ۴۸۰ پیش از میلاد، ناوگان ایران و متحدانش با ناوگان یونانی در تنگه سالامیس روبه‌رو شد.

یونانیان به رهبری تمیستوکلس توانستند ناوگان بزرگ هخامنشی را به آبراهی محدود بکشانند؛ جایی که فضای کافی برای استفاده مؤثر از برتری عددی وجود نداشت.

نتیجه، شکست ناوگان ایران بود که مانع از ادامه پیشروی سریع هخامنشیان شد و حمله خشایارشاه را متوقف کرد. پس از شکست ناوگان در سالامیس، خشایارشاه بخش عمده سپاه را به فرماندهی مردونیه در یونان باقی گذاشت و خود به آسیا بازگشت.

در سال بعد، یعنی ۴۷۹ پیش از میلاد، نیروهای ایرانی در نبرد پلاته شکست خوردند. در همان دوره نیز درگیری مهم دیگری در میکاله رخ داد. این شکست‌ها عملاً به تلاش ایران برای تصرف سرزمین اصلی یونان پایان دادند.

هخامنشیان بعد از جنگ‌های یونان همچنان برای بیش از یک قرن یکی از بزرگ‌ترین قدرت‌های جهان باقی ماندند. قلمروهای آسیایی، مصر، بین‌النهرین و بخش‌های وسیعی از آسیای مرکزی همچنان زیر حاکمیت شاهنشاهی قرار داشتند.

خشایارشاه در تخت جمشید چه ساخت؟

خشایارشاه نقش بسیار مهمی در توسعه تخت جمشید داشت. ساخت این مجموعه در دوران داریوش آغاز شده بود و خشایارشا بخش بزرگی از پروژه‌های پدرش را ادامه داد و تکمیل کرد. شواهد کتیبه‌ای نشان می‌دهد آپادانا در زمان داریوش آغاز شد و خشایارشاه آن را تکمیل و گسترش داد.

دروازه ملل یا کاخ دروازه کشورها که با نام کاخ انتظار نیز شناخته می‌شود یکی از شناخته‌شده‌ترین یادگارهای خشایارشاه در تخت جمشید است. خشایارشا در کتیبه این بنا اعلام می‌کند که آن را به خواست اهورامزدا ساخته است.

این دروازه به‌گونه‌ای طراحی شده بود که هیئت‌ها و نمایندگان سرزمین‌های مختلف امپراتوری برای ورود به بخش‌های اصلی مجموعه از آن عبور کنند.

کاخ اختصاصی او که «هَدیش» نامیده می‌شود نیز از بناهای مهم دوران اوست. خشایارشاه علاوه بر تکمیل پروژه‌های داریوش، ساخت بناهای تازه‌ای را نیز آغاز کرد و مجموعه تخت جمشید در زمان او گسترش قابل توجهی یافت.

خشایارشاه چه دینی داشت؟

کتیبه‌های خشایارشاه نشان می‌دهند که او اهورامزدا را خدای بزرگ و سرچشمه مشروعیت سلطنت خود می‌دانست.

در کتیبه‌های متعدد تخت جمشید، خشایارشا پیروزی، پادشاهی و فعالیت‌های ساختمانی خود را به خواست یا حمایت اهورامزدا نسبت می‌دهد.

همسر خشایارشاه و فرزندان او

مشهورترین همسر خشایارشاه در منابع تاریخی آماستری یا آماستریس (به معنای «زن نیرومند») است. او از زنان بانفوذ دربار هخامنشی و مادر اردشیر یکم، جانشین خشایارشاه، بود.

هرودوت آماستری را به عنوان شخصی خودکامه و بی‌رحم توصیف می‌کند. او در اواخر حکومت پسرش اردشیر درگذشت و در آرامگاه همسرش خشایارشا دفن شد.

در کنار او، مانند دیگر شاهان هخامنشی، زنان دیگری نیز در خاندان سلطنتی و حرم دربار حضور داشتند.

مشهورترین فرزند خشایارشاه، اردشیر یکم بود که پس از قتل خشایارشاه و درگیری‌های درباری، به تخت پادشاهی رسید و از سال ۴۶۵ تا ۴۲۴ پیش از میلاد حکومت کرد.

از دیگر پسران شناخته‌شده خشایارشاه می‌توان به داریوش و گشتاسپ اشاره کرد. داریوش که از شاهزادگان ارشد خاندان هخامنشی بود، در جریان توطئه‌ای که به قتل خشایارشاه انجامید، خود نیز قربانی کشمکش‌های درباری شد.

آمیتیس یکی از شناخته‌شده‌ترین دختران اوست که با بغابوخش یا مگابیزوس، یکی از اشراف و فرماندهان مهم هخامنشی، ازدواج کرد.

از جمله دیگر فرزندان خشایارشاه می‌توان به آرشام، آرتارم، تیفراتس و روزگونه اشاره کرد

خشایارشاه چگونه کشته شد؟

پایان زندگی خشایارشاه با یک توطئه درباری همراه بود. او که به تعبیر هما کاتوزیان «پادشاهی بدخو بود و رفتار بوالهوسانه و بی‌رحمانه داشت»، در سال ۴۶۵ پیش از میلاد به دست درباریان خود کشته شد.

منابع تاریخی، آرتابانوس، یکی از مقام‌های بلندپایه دربار و فرمانده گارد سلطنتی، را عامل اصلی این توطئه معرفی می‌کنند.

پس از قتل خشایارشاه، مجموعه‌ای از درگیری‌های درباری شکل گرفت و در نهایت پسر او اردشیر یکم به سلطنت رسید. اردشیر سپس آرتابانوس و افراد مرتبط با توطئه را از میان برداشت.

آرامگاه خشایارشاه کجاست؟

آرامگاه خشایارشاه در نقش رستم، در نزدیکی تخت جمشید و مرودشت استان فارس قرار دارد.

آرامگاه‌های چند شاه هخامنشی در دل صخره‌های نقش رستم تراشیده شده‌اند و مقبره خشایارشاه نیز در همین مجموعه قرار دارد.